B6V — Neoliberalisme en globalisering (vwo verdieping)

Na deze les kun je:

• uitleggen wat neoliberalisme betekent;

• uitleggen hoe neoliberaal beleid globalisering heeft versneld;

• het verschil uitleggen tussen deregulering, privatisering en liberalisering;

• uitleggen waarom multinationale ondernemingen profiteren van open markten;

• uitleggen hoe neoliberalisme kan bijdragen aan ongelijkheid;

• uitleggen waarom de vrije markt externe kosten vaak niet vanzelf meerekent;

• neoliberalisme koppelen aan afwenteling, protectionisme en andersglobalistische kritiek.

In een vrije markt bepalen vraag en aanbod grotendeels wat er wordt geproduceerd en tegen welke prijs. Bedrijven concurreren met elkaar om klanten. Consumenten kiezen welke producten zij kopen. Volgens voorstanders van neoliberalisme leidt deze concurrentie tot lagere prijzen, meer efficiëntie en meer innovatie.

Een voorbeeld hiervan is de productie van kleding. Wanneer bedrijven wereldwijd mogen zoeken naar goedkope productieplekken, kunnen zij kleding goedkoper aanbieden. Consumenten profiteren dan van lage prijzen en veel keuze. Ook kunnen productielanden profiteren van werkgelegenheid en exportinkomsten.

Maar de vrije markt heeft ook grenzen. De markt kijkt vooral naar winst, kosten en concurrentie. Zaken als milieuschade, slechte arbeidsomstandigheden of sociale ongelijkheid worden niet altijd automatisch meegerekend in de prijs van een product. Daardoor kan iets goedkoop lijken, terwijl de echte kosten ergens anders terechtkomen. Dat noemen we externe kosten.

Neoliberaal beleid bestaat vaak uit drie belangrijke onderdelen: privatisering, deregulering en liberalisering.

Privatisering betekent dat overheidstaken of staatsbedrijven worden overgedragen aan particuliere bedrijven. Denk aan energiebedrijven, spoorwegen, telecombedrijven, zorgdiensten of openbaar vervoer. Voorstanders zeggen dat bedrijven efficiënter werken dan de overheid. Kritiek is dat winst soms belangrijker wordt dan toegankelijkheid, betaalbaarheid of publieke dienstverlening.

Deregulering betekent dat regels worden verminderd of afgeschaft. Bedrijven krijgen dan meer vrijheid. Dit kan handel en investeringen makkelijker maken. Maar minder regels kunnen ook leiden tot risico’s, bijvoorbeeld bij banken, arbeidsomstandigheden of milieubescherming.

Liberalisering betekent dat markten vrijer worden gemaakt. Bij handelsliberalisering worden handelsbarrières verminderd, zoals invoerheffingen of importquota. Bij kapitaalliberalisering kan geld makkelijker over grenzen bewegen. Hierdoor kunnen bedrijven en investeerders wereldwijd zoeken naar de plek waar de meeste winst te behalen is.

Samen hebben deze drie processen globalisering versneld. Grenzen werden economisch opener, bedrijven kregen meer vrijheid en kapitaal kon sneller bewegen.

Multinationale ondernemingen hebben sterk geprofiteerd van neoliberale globalisering. Een multinational is een bedrijf dat actief is in meerdere landen. Zulke bedrijven kunnen hun productieketen over de wereld verdelen. Ze kiezen per stap de plek die het meest voordelig is.

Een bedrijf kan bijvoorbeeld het ontwerp in de Verenigde Staten laten maken, de grondstoffen uit Afrika halen, onderdelen in Oost-Azië produceren, assemblage in China of Vietnam organiseren en de verkoop in Europa laten plaatsvinden. Dit noemen we een mondiale productieketen.

Door neoliberale globalisering kregen multinationals meer ruimte om zulke ketens op te bouwen. Ze konden makkelijker investeren in andere landen, productie verplaatsen en profiteren van verschillen tussen landen. Denk aan verschillen in lonen, belastingen, milieuregels, infrastructuur en opleidingsniveau.

Hierdoor kregen multinationals veel macht. Landen willen graag buitenlandse investeringen aantrekken, omdat die kunnen zorgen voor banen, export en economische groei. Maar dit geeft bedrijven ook onderhandelingsmacht. Ze kunnen zeggen: als de voorwaarden hier te streng zijn, gaan we naar een ander land.

Een belangrijk kritisch begrip bij neoliberale globalisering is race to the bottom. Dit betekent dat landen met elkaar concurreren om bedrijven aan te trekken door regels, lonen of belastingen te verlagen.

Een land kan bijvoorbeeld lage belastingen aanbieden aan multinationals. Een ander land kan soepelere milieuregels invoeren. Weer een ander land kan vakbonden beperken of lage minimumlonen accepteren. Op korte termijn kan dit investeringen aantrekken. Maar op lange termijn kunnen werknemers, het milieu en de overheid inkomsten verliezen.

De race to the bottom laat zien dat vrije concurrentie tussen landen niet altijd leidt tot betere omstandigheden. Soms leidt concurrentie juist tot druk op sociale rechten, arbeidsbescherming en milieuregels.

Neoliberale globalisering heeft niet alleen productie internationaler gemaakt, maar ook geldstromen. Geld kan razendsnel over de wereld bewegen. Banken, investeringsfondsen en multinationals zijn verbonden met financiële markten in verschillende wereldsteden.

Dit noemen we financiële globalisering. Het voordeel is dat bedrijven en landen makkelijker kapitaal kunnen aantrekken. Investeringen kunnen economische groei stimuleren. Maar er zijn ook risico’s. Financiële crises kunnen zich sneller verspreiden. Ook kunnen landen afhankelijk worden van internationale investeerders.

Een ander probleem is belastingontwijking. Multinationals kunnen hun winsten via ingewikkelde constructies verplaatsen naar landen met lage belastingen. Dat is vaak legaal, maar maatschappelijk omstreden. Landen lopen hierdoor belastinginkomsten mis. Daardoor is er minder geld voor publieke voorzieningen zoals onderwijs, zorg, infrastructuur en armoedebestrijding.

Voorstanders van neoliberalisme wijzen vaak op economische groei, efficiëntie en lagere prijzen. Toch is de winst van neoliberale globalisering ongelijk verdeeld. Sommige groepen profiteren sterk, terwijl andere groepen juist onder druk komen te staan.

Winnaars zijn vaak multinationals, aandeelhouders, hoogopgeleide werknemers, financiële instellingen, technologiebedrijven en wereldsteden. Zij profiteren van internationale netwerken, kapitaalstromen en kennisintensieve economie.

Verliezers zijn vaker laagbetaalde werknemers, oude industriegebieden, mensen met onzeker werk en landen die laag in de productieketen blijven. In oude industriegebieden verdwijnen soms fabrieken omdat productie wordt verplaatst naar lagelonenlanden. In productielanden ontstaan wel banen, maar vaak tegen lage lonen en onder slechte arbeidsomstandigheden.

Ook binnen wereldsteden zie je deze ongelijkheid. Aan de ene kant zijn er goedbetaalde banen in banken, technologiebedrijven, advocatenkantoren en hoofdkantoren. Aan de andere kant zijn er veel laagbetaalde en onzekere banen in schoonmaak, horeca, bezorging, beveiliging en zorg. Zo ontstaat een duale stad: een stad met grote tegenstellingen tussen rijk en arm.

Neoliberale economieën leggen vaak nadruk op flexibiliteit. Bedrijven willen snel kunnen reageren op veranderingen in de markt. Daarom werken ze graag met tijdelijke contracten, oproepkrachten, uitzendwerk of platformwerk.

Dit noemen we flexibilisering van arbeid. Voor bedrijven is flexibiliteit handig, omdat zij minder risico lopen. Voor werknemers kan het juist onzekerheid betekenen. Zij weten niet altijd hoeveel uren zij kunnen werken, hoeveel inkomen zij hebben of hoe lang hun baan blijft bestaan.

Wanneer werk en inkomen steeds onzekerder worden, spreken we van precarisering. Dit raakt vooral laagbetaalde werknemers, jongeren, migranten en mensen zonder vast contract. Precarisering laat zien dat economische groei niet automatisch leidt tot bestaanszekerheid.

Een belangrijk probleem van vrije marktwerking is dat niet alle kosten automatisch in de prijs van een product zitten. Als een fabriek kleding goedkoop produceert, maar daarbij rivierwater vervuilt, zit die milieuschade vaak niet in de winkelprijs. Als werknemers extreem lage lonen krijgen, betaalt de consument niet de echte sociale prijs. Dit noemen we externe kosten.

Externe kosten zijn een vorm van marktfalen. Marktfalen betekent dat de markt niet vanzelf tot een maatschappelijk goede uitkomst leidt. Andere voorbeelden van marktfalen zijn monopolieposities, uitbuiting, woningnood, luchtvervuiling en extreme ongelijkheid.

Neoliberalisme vertrouwt sterk op marktwerking, maar marktfalen laat zien dat regels en overheid soms nodig zijn. Zonder regels kan winst worden gemaakt door kosten af te wentelen op anderen: op werknemers, op productielanden, op het milieu of op toekomstige generaties.

Neoliberale globalisering kan afwenteling versterken. Afwenteling betekent dat negatieve gevolgen worden doorgeschoven naar een andere plek, groep of tijd.

Bij afwenteling in ruimte liggen de voordelen en nadelen op verschillende plekken. Consumenten in rijke landen kopen goedkope producten, terwijl de vervuiling en slechte arbeidsomstandigheden plaatsvinden in productielanden. Denk aan fast fashion: goedkope kleding wordt hier gekocht, maar de sociale en ecologische schade ligt vaak elders.

Bij afwenteling in tijd worden gevolgen doorgeschoven naar toekomstige generaties. Denk aan klimaatverandering, uitgeputte grondstoffen, afvalbergen en verlies aan biodiversiteit. De huidige generatie profiteert van goedkope productie en consumptie, terwijl latere generaties de rekening betalen.

Dit maakt neoliberalisme tot een geografisch onderwerp. Je moet steeds vragen: waar ontstaat winst, waar ontstaat schade, wie profiteert en wie betaalt?

Internationale instellingen zoals het IMF, de Wereldbank en de WTO (zie B9)  hebben een belangrijke rol gespeeld in de verspreiding van neoliberaal beleid. Vooral in de jaren tachtig en negentig kregen ontwikkelingslanden vaak economische hervormingen opgelegd of geadviseerd.

Deze hervormingen hoorden bij wat vaak de Washington Consensus wordt genoemd. Belangrijke onderdelen waren vrijhandel, privatisering, deregulering, bezuinigingen en het openstellen van markten voor buitenlandse investeerders.

Voorstanders zagen dit als een manier om economieën efficiënter en concurrerender te maken. Kritiek was dat landen minder beleidsruimte kregen, dat publieke voorzieningen onder druk kwamen te staan en dat ongelijkheid toenam. Vooral wanneer landen moesten bezuinigen op zorg, onderwijs of sociale bescherming, konden kwetsbare groepen hard worden geraakt.

Een misverstand is dat neoliberalisme betekent dat de overheid verdwijnt. Dat klopt niet. De overheid blijft belangrijk, maar haar rol verandert.

In een neoliberale economie zorgt de overheid vaak voor de voorwaarden waaronder markten kunnen functioneren. Denk aan eigendomsrechten, contracten, infrastructuur, onderwijs, veiligheid, handelsverdragen en gunstige investeringsvoorwaarden. De staat trekt zich dus niet volledig terug. Zij wordt minder vaak directe producent en meer organisator van marktwerking.

Dat betekent dat neoliberalisme niet alleen gaat over minder overheid. Het gaat vooral over een andere overheid: een overheid die markten opent, concurrentie stimuleert en bedrijven ruimte geeft.

Neoliberalisme is omstreden. Voorstanders benadrukken dat vrije handel, concurrentie en buitenlandse investeringen economische groei mogelijk maken. Door globalisering konden sommige landen snel industrialiseren en groeide in delen van Azië een grote middenklasse. Consumenten kregen toegang tot goedkopere producten en bedrijven konden efficiënter produceren.

Critici wijzen op de keerzijde. Zij zeggen dat neoliberale globalisering bedrijven te veel macht geeft, ongelijkheid vergroot, publieke voorzieningen verzwakt, arbeid onzekerder maakt en milieuschade afwentelt. Volgens critici is de markt nuttig, maar niet geschikt om alle maatschappelijke problemen op te lossen.

De discussie is dus niet zwart-wit. De kernvraag is niet alleen of globalisering goed of slecht is. De betere vraag is: onder welke regels vindt globalisering plaats, wie profiteert ervan en wie draagt de kosten?

Voor aardrijkskunde is neoliberalisme vooral belangrijk omdat het ruimte verandert. Je ziet de gevolgen in wereldsteden, speciale economische zones, havens, distributiecentra, oude industriegebieden, mijnbouwgebieden, toeristische regio’s en fastfashionketens.

Neoliberalisme beïnvloedt waar bedrijven produceren, waar geld naartoe stroomt, waar banen verdwijnen, waar milieuschade ontstaat en waar macht geconcentreerd raakt. Het gaat dus niet alleen om economische theorie. Het gaat om zichtbare veranderingen in gebieden en landschappen.

Daarom moet je bij neoliberalisme altijd geografisch denken:

• Waar ontstaat de winst?

• Waar ontstaat de schade?

• Wie neemt de beslissingen?

• Wie profiteert?

• Wie wordt afhankelijk?

• Welke gebieden worden centrum, semiperiferie of periferie?

Bij VWO moet je neoliberalisme niet alleen kunnen definiëren. Je moet het koppelen aan globalisering en machtsverhoudingen.

Een sterke redenering ziet er zo uit:

Neoliberaal beleid verlaagt handelsbarrières en maakt kapitaalstromen vrijer. Daardoor kunnen multinationals makkelijker wereldwijd investeren en productie verplaatsen. Productieketens worden internationaler en efficiënter georganiseerd. Dit kan leiden tot economische groei en lage prijzen, maar ook tot afhankelijkheid, ongelijkheid, race to the bottom en afwenteling van externe kosten.

Onthouden

1. Wat betekent neoliberalisme?

2. Wat is het verschil tussen deregulering, privatisering en liberalisering van handel?

Begrijpen

3. Waarom maakte neoliberalisme globalisering sneller en dieper?

4. Waarom kregen multinationals en financiële markten meer ruimte door neoliberaal beleid?

5. Waarom rekent de vrije markt niet vanzelf alle echte kosten mee?

Toepassen

6. Geef een voorbeeld van hoe deregulering internationale handel of kapitaalstromen kan versterken.

7. Geef een voorbeeld van een echte kost die niet altijd in de prijs van een goedkoop product zit.

Analyseren

8. Leg uit hoe neoliberale globalisering kan leiden tot grotere ongelijkheid binnen landen.

9. Analyseer hoe privatisering publieke voorzieningen kan verbeteren, maar ook kan verzwakken.

Evalueren

10. Is neoliberalisme vooral een motor van economische groei of vooral een oorzaak van ongelijkheid? Leg uit.