B11V: Geopolitiek (Vwo verdieping)

Na deze VWO-verdieping kun je:

● uitleggen wat geopolitiek betekent;
● uitleggen hoe ligging, grenzen, grondstoffen, handelsroutes, zee-engtes en militaire bases invloed hebben op macht;
● uitleggen waarom de kaart geen neutraal decor is, maar onderdeel van politieke machtsverhoudingen;
● uitleggen wat wordt bedoeld met de staat als Leviathan;
● uitleggen wat internationale anarchie betekent;
● uitleggen waarom staten samenwerken, maar elkaar tegelijk blijven wantrouwen;
● uitleggen wat het Westfaalse systeem is;
● uitleggen waarom soevereiniteit belangrijk is voor de moderne statenwereld;
● het verschil uitleggen tussen realisme, liberalisme en constructivisme;
● uitleggen hoe wereldordes veranderen door verschuivende machtsverhoudingen;
● het verschil uitleggen tussen een bipolaire, unipolaire en multipolaire wereldorde;
● uitleggen hoe industrialisatie, imperialisme, nationalisme en wereldoorlogen de wereldorde hebben veranderd;
● uitleggen waarom de huidige wereldorde steeds meer multipolair wordt;
● geopolitieke spanningen koppelen aan ruimte, macht, veiligheid, grondstoffen en strategische routes.

In de internationale betrekkingen spreken we daarom van internationale anarchie.

Dat betekent niet dat er voortdurend chaos is. Het betekent dat er geen hoogste wereldmacht bestaat die alle staten kan dwingen zich aan regels te houden.

De VN kan overleggen organiseren, resoluties aannemen en soms sancties steunen. Maar de VN is geen wereldstaat met een eigen politie die alle landen zomaar kan dwingen.

Staten leven dus in een systeem waarin zij uiteindelijk vooral op zichzelf moeten vertrouwen voor veiligheid. Dat maakt internationale samenwerking moeilijk. Landen willen wel samenwerken, maar blijven ook bang dat andere staten machtiger worden of afspraken breken.

De basis van de moderne statenwereld wordt vaak verbonden met de Vrede van Westfalen in 1648. Deze vredesafspraken maakten een einde aan de Dertigjarige Oorlog in Europa.

Het belangrijkste principe dat hieruit voortkwam, was territoriale soevereiniteit. Staten zouden elkaars grenzen respecteren en zich niet zomaar bemoeien met de interne aangelegenheden van andere staten.

Dit noemen we het Westfaalse systeem.

Het Westfaalse systeem betekent dus:

• staten hebben een eigen territorium;

• staten zijn juridisch soeverein;

• grenzen moeten worden gerespecteerd;

• andere staten mogen zich niet zomaar mengen in binnenlandse zaken.

In theorie klinkt dit helder. In de praktijk is het altijd ingewikkeld geweest. Grootmachten hebben zich vaak wél bemoeid met andere landen, vooral als grondstoffen, strategische ligging of politieke invloed op het spel stonden.

Soevereiniteit is dus een regel, maar macht bepaalt vaak hoe sterk die regel wordt beschermd.

Het realisme gaat uit van een harde wereld. Omdat er geen wereldregering is die staten kan dwingen zich aan regels te houden, moeten staten vooral zelf zorgen voor hun veiligheid.

Volgens realisten streven staten naar macht, militaire veiligheid en overleving. Samenwerking kan wel bestaan, maar blijft altijd kwetsbaar. Staten vertrouwen elkaar nooit volledig, omdat ze niet zeker weten wat een ander land in de toekomst zal doen.

Een realist kijkt dus snel naar vragen als:

● wie heeft het sterkste leger?
● wie controleert grondstoffen?
● wie beheerst strategische routes?
● wie vormt een bedreiging?
● hoe behoudt een staat zijn veiligheid?

Een belangrijk begrip dat hierbij past is de Thucydidesval. Dit begrip verwijst naar de spanning die ontstaat wanneer een opkomende macht steeds sterker wordt en een bestaande grootmacht zich daardoor bedreigd voelt.

De naam komt van de Griekse geschiedschrijver Thucydides, die schreef over de oorlog tussen Athene en Sparta in de oudheid. Athene werd steeds machtiger, en Sparta voelde zich daardoor bedreigd. Volgens deze gedachte kan juist de angst van de bestaande macht voor de opkomende macht leiden tot conflict.

In moderne geopolitiek wordt de Thucydidesval vaak gebruikt om spanningen tussen de Verenigde Staten en China te begrijpen. De Verenigde Staten zijn lange tijd de dominante wereldmacht geweest, terwijl China economisch, technologisch en militair sterker is geworden. Vanuit realistisch perspectief ontstaat daardoor een machtsstrijd: de opkomende macht wil meer invloed, terwijl de bestaande macht haar positie wil beschermen.

De Thucydidesval betekent niet dat oorlog onvermijdelijk is. Het begrip helpt vooral om te begrijpen waarom machtsverschuivingen gevaarlijk kunnen zijn. Als staten elkaar wantrouwen, elkaars groei als bedreiging zien en steeds meer investeren in militaire en economische macht, kan de kans op conflict toenemen.

Voor realisten is internationale politiek uiteindelijk een machtsspel. Staten werken soms samen, maar veiligheid, macht en overleving blijven de kern.

Het liberalisme is optimistischer over samenwerking dan het realisme. Liberalen erkennen dat er geen wereldregering is, maar geloven dat staten via afspraken, handel, recht en internationale organisaties toch een stabielere wereld kunnen bouwen.

Volgens liberalen hoeft internationale politiek niet alleen een machtsspel te zijn. Staten kunnen leren samenwerken, omdat oorlog duur is en omdat gedeelde regels voordelen opleveren. Handel maakt landen afhankelijker van elkaar. Als landen veel met elkaar handelen, wordt oorlog minder aantrekkelijk, omdat een conflict ook de eigen economie beschadigt.

Een belangrijke naam bij deze manier van denken is de Amerikaanse president Woodrow Wilson. Na de Eerste Wereldoorlog pleitte Wilson voor een internationale orde waarin staten conflicten niet alleen met macht en oorlog zouden oplossen, maar via overleg, recht en internationale samenwerking.

Zijn ideaal was een vreedzamere wereldorde waarin landen afspraken maken, grenzen respecteren en samenwerken binnen internationale organisaties. Uit deze gedachte ontstond na de Eerste Wereldoorlog de Volkenbond, een voorloper van de Verenigde Naties.

De Volkenbond mislukte uiteindelijk, omdat machtige staten zich niet genoeg aan de regels hielden of niet wilden meedoen. Maar het liberale idee bleef belangrijk: een rustige en voorspelbare wereld ontstaat niet vanzelf. Zij moet worden opgebouwd met instituties, verdragen, rechtspraak en wederzijds vertrouwen.

Volgens liberalen maken instituties zoals de VN, WTO, EU en internationale rechtbanken de wereld voorspelbaarder. Zij zorgen voor overleg, regels en procedures. Daardoor hoeven staten niet bij elk conflict meteen terug te vallen op dreiging of geweld.

Een liberaal kijkt dus sneller naar:

● verdragen;
● internationale organisaties;
● economische verwevenheid;
● democratie;
● mensenrechten;
● internationale rechtbanken;
● regels en samenwerking.

Maar liberalisme heeft ook een kwetsbaar punt. Regels werken alleen als staten ze serieus nemen. Wanneer machtige staten internationale afspraken ondermijnen, verdragen negeren of instituties blokkeren, wordt de internationale orde zwakker.

Dan ontstaat een gevaarlijke situatie: de wereld heeft wel regels op papier, maar die regels verliezen kracht in de praktijk.

Voor liberalen is dat precies het probleem. Een vreedzame wereldorde hangt niet alleen af van mooie idealen, maar van de bereidheid van staten om zich ook aan regels te houden wanneer dat niet direct in hun eigen voordeel is.

Het constructivisme kijkt op een andere manier naar internationale politiek. Constructivisten zeggen dat staten niet alleen reageren op macht, wapens, geld of grondstoffen. Zij reageren ook op ideeën, identiteit, geschiedenis en beeldvorming.

Met andere woorden: staten reageren niet alleen op wat een ander land heeft, maar ook op wat zij denken dat dat andere land betekent.

Een land met een sterk leger wordt bijvoorbeeld anders gezien als het een bondgenoot is dan wanneer het een vijand is. De militaire macht van Frankrijk of Duitsland wordt in Nederland meestal niet als bedreiging gezien, omdat deze landen bondgenoten zijn binnen de EU en NAVO. Dezelfde militaire kracht bij een vijandige staat zou veel dreigender voelen.

Constructivisten kijken dus naar vragen als:

● hoe zien staten zichzelf?
● hoe zien zij andere staten?
● welke historische ervaringen spelen mee?
● welke vijandbeelden bestaan er?
● welke waarden en normen vinden staten belangrijk?
● welke verhalen gebruiken leiders om beleid te rechtvaardigen?

Een voorbeeld is het verschil tussen “bondgenoot” en “bedreiging”. Twee landen kunnen vergelijkbare wapens hebben, maar toch totaal verschillend worden beoordeeld. Kernwapens van een bondgenoot worden vaak gezien als bescherming. Kernwapens van een vijand worden gezien als gevaar.

Het wapen zelf is dus niet het enige dat telt. De betekenis die eraan wordt gegeven is minstens zo belangrijk.

Constructivisme helpt ook om te begrijpen waarom woorden en verhalen belangrijk zijn in geopolitiek. Begrippen zoals “het Westen”, “de vrije wereld”, “de Global South”, “terrorisme”, “schurkenstaat” of “strategische partner” zijn niet neutraal. Ze vormen het beeld dat mensen en staten van elkaar hebben.

Als een land een ander land voortdurend als bedreiging beschrijft, kan dat wantrouwen versterken. Als landen elkaar juist zien als partners, wordt samenwerking makkelijker.

Constructivisten zeggen daarom dat internationale politiek niet alleen wordt gemaakt door legers, handelsroutes en grondstoffen, maar ook door ideeën in hoofden van mensen.

Voor constructivisten is macht dus niet alleen materieel. Macht zit ook in taal, beelden, normen en identiteit.

De Franse Revolutie van 1789 en de daaropvolgende Napoleontische oorlogen verstoorden het Europese machtsevenwicht. Frankrijk probeerde onder Napoleon zijn invloed over grote delen van Europa uit te breiden.

Na de val van Napoleon kwamen de Europese grootmachten in 1815 bijeen tijdens het Congres van Wenen. Het doel was om opnieuw een machtsevenwicht te creëren en te voorkomen dat één staat heel Europa zou domineren.

Dit systeem werkte een tijdlang, maar het bleef kwetsbaar. Nieuwe krachten veranderden de kaart van Europa: industrialisatie, imperialisme en nationalisme.

De industrialisatie gaf staten meer economische en militaire kracht. Fabrieken hadden grondstoffen nodig en zochten afzetmarkten. Dit stimuleerde modern imperialisme. Europese grootmachten breidden hun invloed uit in Afrika, Azië en andere delen van de wereld.

Tegelijk groeide het nationalisme. Nationalisme is het idee dat een volk, met gedeelde taal, cultuur, geschiedenis of identiteit, recht heeft op een eigen staat.

Dit werkte ontwrichtend voor grote multi-etnische rijken. Bevolkingsgroepen wilden zelfstandigheid, grenzen werden betwist en staten begonnen elkaar steeds sterker als concurrenten te zien.

Het belangrijkste Europese voorbeeld was Duitsland. De Duitse eenwording in 1871 zorgde voor een nieuwe sterke economische en militaire macht in het hart van Europa. Daardoor raakte het machtsevenwicht verstoord.

De kaart van Europa begon te schuiven, en uiteindelijk schoof zij richting oorlog.

Na de Eerste Wereldoorlog ontstond het interbellum, de periode tussen de twee wereldoorlogen. Dit was een tijd van economische crisis, politieke instabiliteit, protectionisme en opkomend extremisme.

De Volkenbond, een vroege voorloper van de VN, moest internationale vrede beschermen. Maar deze organisatie bleek te zwak om agressie van staten te stoppen. Uiteindelijk brak de Tweede Wereldoorlog uit.

Na 1945 ontstond een bipolaire wereldorde. De macht was verdeeld tussen twee grote polen:

• de kapitalistische Verenigde Staten;

• de communistische Sovjet-Unie.

Deze periode noemen we de Koude Oorlog. Veel landen moesten kiezen, of werden gedwongen te kiezen, tussen deze twee machtsblokken.

Met de val van de Sovjet-Unie in 1991 eindigde de Koude Oorlog. De Verenigde Staten bleven over als enige supermacht.

Dit noemen we een unipolaire wereldorde. Eén staat heeft dan duidelijk de grootste economische, militaire en politieke macht.

De Verenigde Staten functioneerden in deze periode als hegemoniale staat. Een hegemoniale staat is een land dat zo veel macht heeft dat het de regels van het internationale systeem sterk kan beïnvloeden of zelfs grotendeels kan bepalen.

Denk aan invloed via militaire bondgenootschappen, financiële instellingen, technologie, cultuur, wereldhandel en diplomatie.

Tegenwoordig is de unipolaire dominantie van de Verenigde Staten minder vanzelfsprekend. De wereld ontwikkelt zich steeds meer richting een multipolaire wereldorde.

In een multipolaire wereld is macht verdeeld over meerdere grote polen. Denk aan:

• de Verenigde Staten;

• China;

• de Europese Unie;

• India;

• Rusland;

• regionale grootmachten binnen de Global South.

Deze multipolariteit maakt internationale relaties complexer. Staten vormen wisselende allianties, beschermen strategische sectoren en concurreren om grondstoffen, technologie, handelsroutes en invloed.

De wereld wordt dus niet simpelweg geleid door één macht. Zij wordt een schaakbord met meerdere spelers, meerdere belangen en steeds wisselende coalities.

In deze VWO-verdieping heb je gezien dat internationale samenwerking niet losstaat van macht. Geopolitiek onderzoekt hoe ligging, grenzen, grondstoffen, handelsroutes, zee-engtes, militaire bases en strategische gebieden invloed hebben op de relaties tussen staten.

Je hebt geleerd dat er binnen een staat meestal één hoogste macht is, maar dat er op wereldniveau geen echte wereldregering bestaat. Dit noemen we internationale anarchie. Daardoor moeten staten samenwerken, maar blijven zij tegelijk letten op hun eigen veiligheid, invloed en belangen.

Ook heb je gezien dat wereldordes veranderen. Het Westfaalse systeem legde de basis voor soevereine staten. Daarna verschoof de macht via Europese grootmachten, imperialisme, wereldoorlogen, de Koude Oorlog, Amerikaanse dominantie en uiteindelijk richting een meer multipolaire wereldorde.

Met B11 en B11V sluiten we Domein B Wereld af. In dit domein stond de sociale geografie centraal: mensen, staten, steden, bedrijven, migratie, handel, cultuur, ongelijkheid en macht.

Onthouden

1. Wat onderzoekt geopolitiek?

2. Wat betekent internationale anarchie?

3. Wat is het kernprincipe van het Westfaalse systeem?

4. Wat is het verschil tussen een bipolaire, unipolaire en multipolaire wereldorde?

5. Noem de drie klassieke denkstromingen in internationale betrekkingen.

Begrijpen

6. Waarom is de kaart geen decor in de geopolitiek?

7. Waarom is internationale anarchie niet hetzelfde als totale chaos?

8. Waarom blijft internationale samenwerking moeilijk, zelfs als landen afspraken maken?

9. Waarom is soevereiniteit in theorie duidelijker dan in de praktijk?

10. Waarom veranderde de Duitse eenwording in 1871 het machtsevenwicht in Europa?

Toepassen

11. Gebruik de Zuid-Chinese Zee als voorbeeld om uit te leggen hoe ligging, handelsroutes en macht samenhangen.

12. Leg uit hoe een realist naar een conflict tussen twee staten zou kijken.

13. Leg uit hoe een liberaal naar de rol van de VN, EU of WTO zou kijken.

14. Gebruik het voorbeeld van kernwapens van Frankrijk en Noord-Korea om constructivisme uit te leggen.

Analyseren

15. Leg uit hoe het ontbreken van een wereldregering het gedrag van staten beïnvloedt.

16. Analyseer waarom grootmachten zich vaak bemoeien met gebieden waar belangrijke grondstoffen of handelsroutes liggen.

17. Leg uit hoe nationalisme kan leiden tot spanningen over grenzen en staten.

18. Analyseer waarom de Koude Oorlog een bipolaire wereldorde was.

19. Leg uit waarom de huidige wereldorde steeds vaker multipolair wordt genoemd.

20. Analyseer waarom wisselende allianties vaker voorkomen in een multipolaire wereld.

Evalueren

21. Welke denkstroming verklaart internationale conflicten volgens jou het beste: realisme, liberalisme of constructivisme? Leg uit.

22. Is een multipolaire wereld stabieler of juist gevaarlijker dan een unipolaire wereld? Leg uit.

23. Moeten staten altijd hun soevereiniteit verdedigen, of mogen andere landen ingrijpen bij oorlogsmisdaden of mensenrechtenschendingen? Leg uit.

24. Is machtsevenwicht een goede manier om oorlog te voorkomen? Leg uit.

Creëren

25. Maak een korte geopolitieke analyse van een wereldregio naar keuze. Gebruik minimaal vier begrippen uit deze lijst: geopolitiek, soevereiniteit, internationale anarchie, machtsevenwicht, handelsroute, grondstoffen, grootmacht, multipolaire wereldorde, alliantie.