Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1515-1648)

De opkomst van de stedelijke burgerij en centralisatie

In de vijftiende en zestiende eeuw ondergingen de Nederlanden een sterke economische en demografische ontwikkeling. Door de aanzienlijke opbloei van handel en nijverheid, met name in de welvarende gewesten Vlaanderen, Brabant en later Holland, nam de economische macht van de stedelijke burgerij sterk toe. Deze opkomende klasse van handelaren en ambachtslieden verenigde zich in steden die, in ruil voor aanzienlijke belastingafdrachten aan de vorst, belangrijke privileges hadden verworven. Deze stadsrechten garandeerden een hoge mate van juridische en bestuurlijke zelfstandigheid. (Kenmerkend aspect 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden).

Deze middeleeuwse traditie van decentrale macht en stedelijke autonomie botste in de zestiende eeuw frontaal met het beleid van de Habsburgse landsheer Karel V. Karel V slaagde erin om gedurende zijn leven landsheer te worden van alle zeventien afzonderlijke gewesten van de Nederlanden. Om dit gefragmenteerde rijk efficiënt te kunnen besturen en de belastinginning ten behoeve van zijn vele Europese oorlogen te optimaliseren, voerde hij een krachtig centralisatiebeleid. Hij streefde naar uniforme wetgeving en een centraal bestuursapparaat, wat een directe en existentiële bedreiging vormde voor de eeuwenoude privileges van de steden en gewesten. 

Een prominent voorbeeld van dit centralisatiebeleid was de instelling van de drie Collaterale Raden in 1531, waarmee Karel V het bestuurscentrum in Brussel stevig in handen nam ten koste van de lokale adel en stadsbesturen:

• De Raad van State: Dit was het belangrijkste politieke adviesorgaan van de vorst. Hierin namen de hoogste Nederlandse edelen plaats om te adviseren over grote staatszaken, zoals oorlog, vrede en buitenlands beleid.

• De Geheime Raad: Deze raad was het werkelijke machtscentrum voor het dagelijkse bestuur. De raad bestond uit academisch geschoolde juristen en trouwe ambtenaren (in plaats van de traditionele adel) en was verantwoordelijk voor de centrale rechtspraak en het opstellen van nieuwe wetten en edicten (plakkaten).

• De Raad van Financiën: Deze raad, eveneens grotendeels bestaande uit geschoolde experts, beheerde de koninklijke domeinen en coördineerde de centrale belastinginning die voor de vorst essentieel was om zijn vele Europese oorlogen te kunnen financieren.

Door met name in de Geheime Raad en de Raad van Financiën te steunen op professionele ambtenaren in plaats van op de hoge adel, vergrootte Karel V zijn effectieve controle over de gewesten aanzienlijk.  (Kenmerkend aspect 17: Het begin van staatsvorming en centralisatie).

De protestantse Reformatie en de boekdrukkunst

Terwijl de politieke spanningen over centralisatie en privileges toenamen, voltrok zich gelijktijdig een ingrijpende theologische revolutie. Aan het begin van de zestiende eeuw leidden fundamentele discussies over de theologie en het functioneren van het katholieke geloof tot de Reformatie, een definitieve scheuring binnen de westerse christelijke kerk. (Kenmerkend aspect 21: De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had).

De theoloog Maarten Luther vormde de aanzet tot deze breuk. Hij verkondigde in 1517 dat de wereldlijke machtsaanspraken, de handel in aflaten en de zelfbedachte wetten van de katholieke kerk fundamenteel onterecht waren. Volgens Luther was uitsluitend de Bijbel (sola scriptura) richtinggevend voor het zielenheil. Om deze reden eiste hij dat de Bijbel in de volkstaal werd vertaald, zodat de gelovige deze zelfstandig kon bestuderen. Luthers theologische ideeën verspreidden zich razendsnel door Europa dankzij het efficiënte gebruik van nieuwe media, in het bijzonder de boekdrukkunst, waarmee pamfletten en boeken in grote oplages werden gedrukt.

Luthers theologie kreeg een belangrijke politieke dimensie toen hij de confrontatie aanging met het wereldlijke gezag. Een cruciaal moment was Luthers verschijning voor de Rijksdag in Worms in 1521, waar hij weigerde zijn opvattingen te herroepen ten overstaan van keizer Karel V. Luther zocht en vond vervolgens bescherming bij verschillende machtige Duitse vorsten, wat leidde tot religieuze oorlogen in het Heilige Roomse Rijk. Deze oorlogen werden in 1555 voorlopig beëindigd met de Vrede van Augsburg, waarbij de afspraak 'cuius regio, eius religio' (diens gebied, diens godsdienst) werd afgedwongen. Dit hield in dat de lokale vorst voortaan de religie van zijn onderdanen mocht bepalen.

Calvijn en de kettervervolging in de Nederlanden

In de Nederlanden kreeg echter niet de leer van Luther, maar die van de Franse theoloog Johannes Calvijn de meeste volgelingen. Dit theologische onderscheid had grote politieke consequenties. Waar Luther stelde dat onderdanen de overheid altijd moesten gehoorzamen, legitimeerde Calvijn expliciet het recht op verzet. Calvijn vond het geoorloofd dat zijn volgelingen zich, indien noodzakelijk, buiten de toestemming van de overheid om organiseerden in eigen kerkelijke gemeenschappen.

Deze theologische rechtvaardiging van autonomie was in de Nederlanden van cruciaal belang. Karel V, en na 1555 zijn zoon en opvolger Filips II, waren als vrome katholieke heersers absoluut onverzettelijk als het ging om religieuze eenheid. Zij beschouwden het protestantisme als ketterij en majesteitsschennis en lieten protestanten via de strenge plakkaten (ketterwetgeving) onverbiddelijk vervolgen. Om deze meedogenloze vervolgingen te kunnen uitvoeren, moesten de bestaande juridische privileges van de steden en de adel wijken voor de inquisitie.

Escalatie: Het Smeekschrift en de Beeldenstorm

Deze strenge, centralistische vervolging leidde tot grote maatschappelijke onrust. Ook veel gematigde katholieke Nederlanders twijfelden sterk aan de zin van de wrede executies en waren bovendien ten diepste bezorgd over de structurele aantasting van hun bestuurlijke privileges. In april 1566 besloot de lagere adel in te grijpen. Zij verenigden zich en boden de landvoogdes in Brussel het Smeekschrift aan, waarin zij met klem verzochten om een opschorting van de harde ketterwetgeving.

De landvoogdes stemde in met een tijdelijke, informele opschorting van de inquisitie. Dit leidde direct tot een explosieve toename van calvinistische activiteit, waaronder de organisatie van openluchtdiensten (de hagenpreken). In de zomer van 1566 escaleerde de situatie in de Beeldenstorm. Groepen radicale calvinisten trokken door de Nederlanden en vernielden het interieur van talloze katholieke kerken en kloosters om deze geschikt te maken voor de protestantse eredienst.

De komst van Alva en het begin van de gewapende Opstand

De Beeldenstorm was voor Filips II de spreekwoordelijke druppel. Hij hield de toegeeflijke Nederlandse adel persoonlijk verantwoordelijk voor het verlies van controle en de vernielingen. Om genadeloos orde op zaken te stellen, stuurde hij de Hertog van Alva met een groot leger naar de Nederlanden. Alva stelde direct een speciale rechtbank in, de Raad van Beroerten (in de volksmond de Bloedraad), die uiterst hard optrad tegen iedereen die verdacht werd van betrokkenheid bij de Beeldenstorm of ketterij. Alva's bewind was door de meedogenloze executies en de invoering van nieuwe centrale belastingen ook onder de katholieke meerderheid van de bevolking zeer impopulair.

Uit angst voor de Raad van Beroerten vluchtten duizenden Nederlanders naar het buitenland. Onder hen bevond zich Willem van Oranje, de hoogste edelman en stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Vanuit zijn Duitse ballingschap probeerde Oranje militair verzet te organiseren. Hij riep op tot strijd tegen Alva, maar zijn eerste invasies met huurlingenlegers in 1568 mislukten en vonden lokaal weinig weerklank.

Oranje paste zijn militaire strategie aan en gaf kaperbrieven uit aan de watergeuzen, gevluchte calvinisten en zeelieden die zich bewapend hadden. Hij gaf hen toestemming om een guerrilla te voeren op zee en langs de kusten van de Nederlanden. Deze strategie bleek uiteindelijk succesvol. Gesteund door verdere economische en politieke onrust in de gewesten, lukte het de watergeuzen op 1 april 1572 om de stad Den Briel in te nemen. Dit ontketende een kettingreactie van lokale opstanden in Holland, Zeeland en diverse steden elders in de Nederlanden. In reactie op deze militaire successen kwam een deel van de Statenvergadering van Holland in de zomer van 1572 zelfstandig en revolutionair bijeen, en riep Willem van Oranje officieel (weer) uit tot stadhouder en leider van de Opstand. De openlijke burgeroorlog tegen de Spaanse landsheer was hiermee definitief een

Burgeroorlog en de propagandaoorlog van Oranje

Na de inname van Den Briel in 1572 lukte het de Hertog van Alva niet om de opstand in de Nederlanden snel neer te slaan. Hierdoor ontaardde het conflict in een bittere en slepende burgeroorlog. Willem van Oranje, de leider van de Opstand, besefte dat hij een zo breed mogelijk draagvlak nodig had om militair te kunnen overleven. Zijn politieke ideaal was een gelijkberechtiging voor zowel katholieken als protestanten in de opstandige gewesten. Om de verdeelde bevolking te verenigen, voerde Oranje een uiterst effectieve propagandaoorlog. Hij koos hierbij strategisch niet voor een religieuze, maar voor een nationale invalshoek. Via pamfletten en liederen riep hij alle 'Nederlanders' op om hun 'vaderland' te beschermen tegen de 'vreemde' en wrede Spaanse bezetters. Opvallend was dat de wettige vorst, koning Filips II, in deze vroege fase van de propaganda bewust buiten schot bleef. Een belangrijk militair succes in deze periode, dat het moreel van de opstandelingen versterkte, was het ontzet van Leiden in 1574, waarbij de Spaanse troepen succesvol werden verdreven. (Kenmerkend aspect 22: Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat).

De Pacificatie van Gent en de radicalisering

Terwijl de opstandige gewesten standhielden, kampte het Spaanse leger met enorme financiële problemen. De huurlingenlegers van Filips II werden slecht betaald, wat resulteerde in gewelddadige muiterijen en plunderingen in de zuidelijke gewesten. Deze terreur dreef de tot dan toe loyale, overwegend katholieke gewesten in de armen van de opstandelingen. In 1576 besloten zij zich via de Pacificatie van Gent aan te sluiten bij de Opstand. De absolute voorwaarde voor deze eenwording was dat de bevoorrechte positie van de katholieke kerk in deze gewesten werd gehandhaafd.

Deze prille eenheid bleek echter onhaalbaar. In de praktijk namen radicale calvinisten in veel belangrijke steden in Brabant en Vlaanderen met geweld de macht over. Een vergelijkbare omwenteling vond plaats in het noorden met de Alteratie van Amsterdam in 1578, waarbij het katholieke stadsbestuur werd afgezet en de stad zich alsnog bij de Opstand aansloot. Veel gematigde katholieken in de zuidelijke gewesten werden door deze calvinistische radicalisering afgeschrikt en besloten vrede te sluiten met de Spaanse koning.

De scheuring en de afzwering van Filips II

Door deze religieuze en politieke frictie viel de Opstand in 1579 definitief uiteen. De overgebleven opstandige steden en gewesten in voornamelijk het noorden sloten zich aaneen in een nieuw militair bondgenootschap: de Unie van Utrecht. Twee jaar later werd de ultieme politieke en juridische consequentie getrokken uit het conflict. In 1581 werd Filips II officieel afgezworen door middel van het Plakkaat van Verlatinge. De opstandige gewesten verklaarden hierin dat een vorst die de rechten en privileges van zijn onderdanen structureel schendt en zich gedraagt als een tiran, het recht verliest om te regeren en mag worden afgezet.

Crisis en de stichting van de Republiek

Het afzweren van de koning betekende dat de gewesten op zoek moesten naar een nieuw, soeverein staatshoofd. Deze zoektocht in het buitenland leverde echter niets op en de opstandige gewesten kregen het in militair opzicht buitengewoon moeilijk. In 1584 werd Willem van Oranje vermoord, wat leidde tot een enorm leiderschapsvacuüm. Een jaar later, in 1585, viel de cruciale economische metropool Antwerpen weer in Spaanse handen.

De militaire en economische ondergang leek onafwendbaar, maar Engelse financiële en militaire steun gaf de opstandige gewesten de noodzakelijke kans om zich te herstellen. Het definitieve militaire keerpunt kwam in 1588. In dat jaar werd de enorme invasievloot van Filips II, de Spaanse Armada, mede door Engelse en Nederlandse inzet verslagen. In ditzelfde jaar van militair herstel besloten de noordelijke gewesten de zoektocht naar een externe vorst te staken en de soevereiniteit in eigen hand te nemen. Zij gingen vanaf 1588 verder als een levensvatbare, onafhankelijke staat: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

In de jaren daarop slaagde de nieuwe Republiek erin veel terrein terug te winnen, primair omdat Filips II zijn militaire middelen moest verdelen over te veel internationale fronten. Hoewel de soevereiniteit van de jonge Republiek al in 1596 door Engeland en Frankrijk werd erkend, werd deze internationale erkenning door Spanje pas in 1648 geformaliseerd met de Vrede van Münster.

Economische fundamenten en de moedernegotie

De geboorte van de Republiek in 1588 viel in de noordelijke gewesten samen met een periode van spectaculaire economische groei. Deze bloei was niet louter toeval, maar rustte op een fundament dat al voor de Opstand was gelegd. De basis van de Hollandse welvaart was de moedernegotie, de handel op de Oostzee in graan en hout. Omdat de Nederlandse landbouw door het ontbreken van een sterke feodale traditie al vroeg kon overgaan op specialisatie en commercialisering, zoals veeteelt en zuivel, konden andere sectoren hiervan profiteren. De beschikbaarheid van goedkoop graan stimuleerde de nijverheid en de scheepsbouw, wat de Republiek een dominante positie gaf in de Europese handel.

De economische stimulans werd versterkt door de val van Antwerpen in 1585 en de daaropvolgende afsluiting van de Schelde. Dit leidde tot een enorme instroom van tienduizenden kapitaalkrachtige en geschoolde immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden naar steden als Amsterdam en Middelburg. (Kenmerkend aspect 24: De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek).

Een uniek staatkundig bestel

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was in staatkundig opzicht een unicum in het zeventiende-eeuwse Europa. Het was geen centraal geleide monarchie, maar een unie van zeven zelfstandige gewesten. De soevereiniteit lag bij de gewesten zelf, waardoor wetgeving, rechtspraak en belastingheffing een gewestelijke verantwoordelijkheid waren. Binnen deze gewesten hadden de steden, bestuurd door een kleine elite van regenten, een enorme macht.

In de Staten-Generaal in Den Haag kwamen de gewesten samen voor zaken van gemeenschappelijk belang, zoals het militair beleid en de buitenlandse politiek. Hoewel het gewest Holland een overwicht had vanwege zijn enorme financiële bijdrage, moest er voortdurend onderhandeld worden om een breed draagvlak te vinden. In dit krachtenveld speelden twee functionarissen een leidende rol. De landsadvocaat (later raadpensionaris) van Holland leidde de onderhandelingen in de Staten-Generaal. De stadhouder, gekozen door de gewesten, fungeerde als opperbevelhebber van het leger en de vloot.

Handelskapitalisme en de wereldeconomie

De economische macht van de Republiek breidde zich in de zeventiende eeuw uit naar een mondiaal niveau. In 1602 gaven de Staten-Generaal de VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) een monopolie op de handel met Azië. Dit was een vroeg voorbeeld van handelskapitalisme, waarbij kooplieden investeerden in een onderneming om zoveel mogelijk winst te maken. De Republiek werd hiermee het centrum van een opkomende wereldeconomie. Een illustratie van deze macht was het optreden van Jan Pieterszoon Coen, die in 1619 het bestuurscentrum van de VOC verplaatste naar Batavia om de specerijenhandel met geweld te domineren. (Kenmerkend aspect 25: Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie).

Religieuze tolerantie en interne crisis

De groeiende economie had voortdurend nieuwe migranten en internationale contacten nodig. Om buitenlandse kooplieden aan te trekken, boden stadsbestuurders hen goede faciliteiten en een relatief vergaande religieuze vrijheid. Een treffend voorbeeld hiervan is het ontstaan van de Portugees-Israëlitische Gemeente in Amsterdam, wat uiteindelijk leidde tot de bouw van de indrukwekkende Portugese synagoge. Joodse kooplieden konden hier in openbaarheid hun geloof belijden, wat in de rest van Europa destijds vrijwel ondenkbaar was.

Ondanks deze uiterlijke welvaart kende de Republiek diepe interne spanningen. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) nam de religieuze en politieke verdeeldheid tussen de stadhouder en de landsadvocaat explosief toe. Dit machtsconflict eindigde tragisch in 1619, toen Johan van Oldenbarnevelt werd onthoofd op bevel van de Staten-Generaal en stadhouder Maurits. Na deze crisis werd de strijd tegen Spanje hervat, totdat de vrede in 1648 definitief werd getekend met het Verdrag van Münster.