B6 Hedendaagse globalisering

Na deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat de Triade is;

• uitleggen welke rol multinationale ondernemingen spelen in moderne globalisering;

• uitleggen wat Foreign Direct Investment, FDI, betekent;

• beschrijven hoe de nieuwe internationale arbeidsverdeling werkt;

• uitleggen waarom mondiale productieketens voordelen én kwetsbaarheden veroorzaken;

• uitleggen wat de global shift is;

• beschrijven hoe China een grotere rol heeft gekregen in de wereldeconomie;

• uitleggen wat de Nieuwe Zijderoute is;

• uitleggen waarom hedendaagse globalisering zorgt voor verschuivende machtsverhoudingen.

Decennialang werd de kern van de mondiale economie gevormd door de Triade. Dit zijn de drie grote economische machtsblokken die lange tijd de wereldhandel, investeringen, technologie en kapitaalstromen domineerden.

De Triade bestaat traditioneel uit:

• Noord-Amerika, vooral de Verenigde Staten en Canada;

• West-Europa, vooral de economisch sterke landen van de Europese Unie;

• Oost-Azië, oorspronkelijk vooral Japan, later ook Zuid-Korea, Taiwan, Singapore en steeds sterker China.

Binnen en tussen deze gebieden vindt een groot deel van de wereldhandel, technologische innovatie en financiële dienstverlening plaats. Hier zitten veel hoofdkantoren van multinationals, grote banken, onderzoekscentra, universiteiten, havens, beurzen en politieke instellingen.

De moderne globalisering zorgt ervoor dat economische netwerken veranderen. De wereld draait niet meer alleen rond Europa en Noord-Amerika. Vooral Azië is veel belangrijker geworden.

De semiperiferie raakt steeds sterker verbonden met de Triade. Landen zoals China, India, Mexico, Turkije, Vietnam, Indonesië en Brazilië zijn belangrijker geworden in productie, handel, grondstoffen, technologie en diensten.

Toch profiteert niet elk gebied evenveel. Grote delen van de periferie blijven buiten de meest winstgevende netwerken. Zij zijn vaak wel verbonden met de wereldeconomie, maar vooral als leverancier van grondstoffen, goedkope arbeid, landbouwproducten, energie of kwetsbare exportproducten.

Dat maakt hun positie kwetsbaar. Wie vooral grondstoffen levert, zit meestal lager in de productieketen dan wie technologie, merken, patenten, software en financiële diensten controleert.

De wereldorde verschuift dus, maar zij wordt niet automatisch gelijker.

De spil in het huidige globaliseringsproces zijn multinationale ondernemingen, vaak afgekort als MNO’s.

Een multinational is een groot bedrijf dat actief is in meerdere landen. Dat kan door fabrieken, kantoren, verkoopnetwerken, dochterbedrijven, toeleveranciers, distributiecentra of digitale platforms.

Voorbeelden van multinationals zijn bedrijven in technologie, kleding, voedsel, energie, auto-industrie, farmacie, logistiek en financiële dienstverlening.

MNO’s denken niet alleen binnen nationale grenzen. Zij zoeken per onderdeel van het bedrijf naar de meest gunstige plek.

Voor productie kan een bedrijf zoeken naar lage lonen, voldoende arbeidskrachten, goedkope grond, gunstige belastingregels of ligging bij een haven.

Voor onderzoek en ontwikkeling zoekt een bedrijf juist vaak naar hoogopgeleide werknemers, universiteiten, science parks, patenten, investeerders en goede digitale infrastructuur.

Voor verkoop kijkt een bedrijf naar koopkrachtige markten, consumentenvoorkeuren, handelsregels en distributienetwerken.

Voor belastingconstructies kijkt een bedrijf naar landen met gunstige belastingverdragen of lage belastingtarieven.

Een smartphone kan bijvoorbeeld:

• ontworpen worden in de Verenigde Staten of Europa;

• onderdelen krijgen uit Japan, Zuid-Korea of Taiwan;

• grondstoffen bevatten uit Afrika, Zuid-Amerika of Australië;

• geassembleerd worden in China, Vietnam of India;

• wereldwijd verkocht worden via digitale platforms;

• winst opleveren voor een multinational met een hoofdkantoor in een centrumland.

De vraag is dan niet alleen:

waar wordt het product gemaakt?

De echte geografische vraag is:

waar wordt de meeste waarde toegevoegd?

De hoogwaardige en strategische onderdelen van de economie blijven vaak geconcentreerd in het centrum en in de sterkere delen van de semiperiferie.

Denk aan:

• onderzoek en ontwikkeling;

• ontwerp;

• software;

• patenten;

• marketing;

• merkbeheer;

• financiële strategie;

• management;

• data-analyse;

• juridische constructies.

Deze activiteiten horen vaak bij de tertiaire en kwartaire sector. Ze leveren veel winst op, omdat ze kennis, controle en eigendom bevatten.

De fysieke productie en assemblage worden vaak uitgevoerd in landen waar de productiekosten lager zijn.

Denk aan werkzaamheden zoals kleding naaien, elektronica assembleren, onderdelen maken, voedsel verwerken, grondstoffen winnen, producten verpakken of eenvoudige massaproductie uitvoeren.

Deze fysieke laag bevindt zich vaak in de semiperiferie of periferie. Dat komt door lagere lonen, beschikbare arbeid, grondstoffen, exportzones, havens en soms minder strenge sociale of milieuregels.

Dit betekent niet dat deze landen alleen simpele productie doen. Vooral in de semiperiferie groeit juist ook technische kennis, infrastructuur en industriële ervaring.

Maar in veel productieketens blijven de hoogste winsten nog steeds verbonden aan ontwerp, technologie, patenten, data, merk en kapitaal.

Kort gezegd:

wie het product maakt, verdient niet altijd het meest aan het product.

Mondiale productieketens hebben duidelijke economische voordelen.

Ze maken het mogelijk om producten te maken op plekken waar dat relatief efficiënt of goedkoop kan. Daardoor kunnen consumptiegoederen goedkoper worden.

Voor consumenten in het centrum betekent dit vaak:

• goedkopere kleding;

• goedkope elektronica;

• meer keuze;

• snelle levering;

• toegang tot producten uit de hele wereld.

Voor landen in de semiperiferie kan het betekenen:

• meer werkgelegenheid;

• industrialisatie;

• groei van havens en infrastructuur;

• overdracht van technische kennis;

• hogere exportinkomsten;

• groei van steden.

Globalisering heeft dus niet alleen verliezers gemaakt. In veel landen heeft zij ook economische groei, banen en toegang tot technologie gebracht.

Maar de verdeling van die voordelen is ongelijk. Sommige schakels in de keten krijgen veel winst, andere vooral veel werk.

Moderne globalisering zorgt voor sterke onderlinge afhankelijkheid tussen landen.

Landen zijn afhankelijk van elkaar voor energie, voedsel, grondstoffen, onderdelen, technologie, medicijnen, kapitaal, data en afzetmarkten.

Deze verwevenheid kan een rem zetten op conflicten. Als twee landen economisch sterk van elkaar afhankelijk zijn, kan oorlog ook de eigen economie beschadigen. Handel kan dus bijdragen aan stabiliteit.

Maar dit is geen garantie voor vrede. Economische verwevenheid voorkomt oorlog niet automatisch. De Eerste Wereldoorlog brak bijvoorbeeld uit in een periode waarin Europese economieën ook sterk met elkaar verbonden waren. Ook vandaag zien we dat handel, afhankelijkheid en geopolitieke spanning tegelijk kunnen bestaan.

Onderlinge afhankelijkheid is dus dubbel.

Zij kan samenwerking stimuleren, maar ook kwetsbaarheid creëren.

Als je afhankelijk bent van één leverancier, één pijpleiding, één chipfabriek of één handelsroute, dan is dat handig zolang alles werkt. Maar zodra er oorlog, sabotage, pandemie of politieke ruzie ontstaat, wordt afhankelijkheid ineens een probleem.

De spreiding van productie wordt mede mogelijk gemaakt door Foreign Direct Investment, afgekort FDI.

Foreign Direct Investment betekent buitenlandse directe investering. Dat is geld dat een bedrijf of investeerder gebruikt om in een ander land economische activiteiten op te zetten of uit te breiden.

Bij FDI kan een multinational bijvoorbeeld:

• een fabriek bouwen;

• een bestaand bedrijf overnemen;

• een distributiecentrum openen;

• infrastructuur financieren;

• een mijn of olieveld ontwikkelen;

• een kantoor of onderzoekscentrum opzetten.

FDI is belangrijk omdat het niet alleen geld verplaatst. Het kan ook zorgen voor nieuwe banen, moderne productiemethoden, technische kennis, infrastructuur, exportnetwerken en aansluiting op internationale productieketens.

Voor veel opkomende economieën is FDI een belangrijke motor geweest van industrialisatie.

FDI is niet automatisch positief. Het hangt af van de voorwaarden waaronder de investering plaatsvindt.

FDI kan ook leiden tot:

• afhankelijkheid van buitenlandse bedrijven;

• lage lonen;

• winst die terugvloeit naar het buitenland;

• milieuschade;

• belastingontwijking;

• kwetsbaarheid als bedrijven vertrekken.

Een fabriek kan dus banen brengen, maar als de winst wegvloeit, de lonen laag blijven en de technologie niet lokaal wordt overgedragen, blijft de ontwikkeling beperkt.

De geografische vraag is daarom:

zorgt FDI voor echte opbouw van de lokale economie, of wordt het land vooral een goedkope schakel in de keten?

De global shift is de verschuiving van het economische zwaartepunt in de wereld.

Lange tijd lag het zwaartepunt vooral rond de Atlantische Oceaan: Europa en Noord-Amerika. Door moderne globalisering is het economische zwaartepunt steeds meer verschoven richting Azië en de Grote Oceaan.

Vooral Oost-Azië, Zuidoost-Azië en delen van Zuid-Azië zijn veel belangrijker geworden in:

• industrie;

• export;

• technologie;

• havens;

• investeringen;

• stedelijke groei;

• geopolitieke macht.

De global shift betekent dus niet alleen dat fabrieken zijn verhuisd.

Het betekent dat economische macht, kennis, infrastructuur en politieke invloed deels verschuiven.

Veel Aziatische landen zijn door globalisering snel gegroeid.

Zij profiteerden van lage arbeidskosten, investeringen uit het buitenland, exportgerichte industrie, sterke havens, onderwijs, technische ontwikkeling, actief overheidsbeleid en integratie in internationale productieketens.

Landen zoals Japan, Zuid-Korea, Taiwan, Singapore en later China lieten zien dat industriële ontwikkeling kan leiden tot snelle economische groei.

Maar ook hier geldt: dit ging niet vanzelf. Succesvolle landen combineerden deelname aan de wereldmarkt vaak met onderwijs, infrastructuur, industriebeleid, staatssturing, technologiebeleid en strategische keuzes.

China is het schoolvoorbeeld van de global shift.

China begon in de moderne globalisering vooral als goedkope werkplaats van de wereld. Veel producten voor westerse markten werden daar geassembleerd, zoals kleding, speelgoed, elektronica en onderdelen voor computers en smartphones.

Door de enorme instroom van FDI, exportinkomsten, infrastructuurontwikkeling en kennisopbouw veranderde de positie van China. Het land bleef niet alleen goedkope assemblage uitvoeren, maar ontwikkelde steeds meer eigen technologische en industriële kracht.

China is nu belangrijk in sectoren zoals:

• elektrische auto’s;

• zonnepanelen;

• batterijen;

• telecomtechnologie;

• kunstmatige intelligentie;

• hogesnelheidstreinen;

• digitale platforms;

• industriële machines.

China is dus niet meer alleen de fabriek van de wereld. Het probeert ook ontwerper, financier, marktleider en geopolitieke speler te zijn.

Dat is precies waarom de global shift politiek zo gevoelig ligt

Om zijn positie te versterken en handelsroutes veilig te stellen, ontwikkelde China de Nieuwe Zijderoute. Deze wordt ook vaak de Belt and Road Initiative, BRI, genoemd.

Dit is een groot netwerk van investeringen in:

• spoorwegen;

• havens;

• wegen;

• pijpleidingen;

• energieprojecten;

• digitale infrastructuur;

• logistieke knooppunten.

Deze projecten verbinden China met delen van Azië, Afrika, Europa en het Midden-Oosten.

Voor China heeft de Nieuwe Zijderoute meerdere doelen:

• toegang tot grondstoffen veiligstellen;

• nieuwe afzetmarkten openen;

• handelsroutes versterken;

• geopolitieke invloed vergroten;

• Chinese bedrijven opdrachten geven;

• afhankelijkheid van bestaande zeeroutes verkleinen.

Voor ontvangende landen kan dit infrastructuur opleveren. Maar het kan ook leiden tot nieuwe schulden, afhankelijkheid of politieke druk.

Een spoorlijn is dus nooit alleen een spoorlijn.

Het is ook een machtslijn.

Hedendaagse globalisering heeft grote gevolgen op mondiaal schaalniveau.

Positieve effecten zijn bijvoorbeeld economische groei in delen van de semiperiferie, daling van absolute armoede in veel landen, meer handel, snellere verspreiding van technologie, meer toegang tot producten, groei van steden en industriegebieden, en meer internationale samenwerking.

Maar er zijn ook negatieve effecten. Landen worden afhankelijker van elkaar, kwetsbaarder voor wereldwijde crises en gevoeliger voor verstoringen in productieketens. Ook kan globalisering leiden tot druk op lonen, belastingontwijking door multinationals, grotere ongelijkheid binnen landen en politieke spanningen over handel, technologie en invloed.

Globalisering is dus geen simpele overwinning van vooruitgang.

Het is een systeem met winnaars, verliezers en groepen die tegelijk profiteren én schade ondervinden.

Globalisering werkt niet alleen op wereldschaal. Zij verandert ook lokale gebieden.

In westerse centrumlanden heeft de global shift geleid tot de-industrialisatie in oude industriegebieden. Fabrieken sloten of verhuisden. Daardoor verdwenen banen in regio’s die lange tijd afhankelijk waren van industrie.

Dat leidde lokaal tot werkloosheid, leegstaande fabrieksterreinen, dalende inkomens, sociale problemen, politieke onvrede en verlies van regionale trots.

Tegelijk profiteren consumenten in het centrum van goedkope importproducten. Dezelfde globalisering die fabrieksbanen verplaatst, maakt kleding, elektronica en meubels goedkoper.

Dat is het ongemakkelijke dubbele verhaal:

je baan kan verdwijnen door globalisering, terwijl je boodschappenmandje goedkoper wordt door diezelfde globalisering.

In opkomende landen zorgt globalisering vaak voor industrialisatie, werkgelegenheid en snelle stedelijke groei.

Positieve effecten zijn meer banen, hogere exportinkomsten, groei van steden, betere infrastructuur, toegang tot technologie en opbouw van industriële kennis.

Maar er zijn ook negatieve effecten, zoals slechte arbeidsomstandigheden, lage lonen, lange werktijden, vervuiling, kwetsbaarheid voor buitenlandse bedrijven, sterke regionale ongelijkheid en druk op huisvesting en voorzieningen in steden.

Een fabriek kan dus tegelijk ontwikkeling brengen en uitbuiting veroorzaken. Het hangt af van lonen, rechten, milieuregels, bestuur en de vraag hoeveel waarde lokaal blijft.

Daarom moet je globalisering altijd concreet bekijken.

Niet alleen:

komt er een fabriek?

Maar ook:

wat voor werk ontstaat er, wie verdient eraan, en blijft de kennis lokaal hangen?

In deze paragraaf heb je gezien hoe hedendaagse globalisering werkt.

De moderne wereldeconomie bestaat uit netwerken van kapitaal, data, goederen, bedrijven, technologie en arbeid. Multinationals organiseren productie over grenzen heen. FDI verspreidt kapitaal en kennis, maar kan ook afhankelijkheid creëren. De global shift laat zien dat het economische zwaartepunt verschuift richting Azië, met China als duidelijk voorbeeld.

Tegelijk is hedendaagse globalisering geen neutraal proces. Zij verandert machtsverhoudingen, maakt landen afhankelijker van elkaar en zorgt voor nieuwe winnaars en verliezers.

In de volgende paragraaf kijken we naar de grenzen en tegenreacties van globalisering. Dan gaat het over protectionisme, strategische afhankelijkheid, kritiek op neoliberalisme, milieuschade, afwenteling en de vraag hoe landen in de Global South hun positie proberen te versterken.

Kort gezegd:

globalisering verbindt de wereld.

Maar elke verbinding roept ook een machtsvraag op:

wie controleert de keten, wie bezit de kennis, en wie ontvangt de winst?

Onthouden

1. Wat is de Triade?

2. Wat is een multinationale onderneming?

3. Wat betekent FDI?

4. Wat is de nieuwe internationale arbeidsverdeling?

5. Wat betekent global shift?

Begrijpen

6. Waarom was de Triade lange tijd het machtscentrum van de wereldeconomie?

7. Waarom spelen multinationale ondernemingen zo’n grote rol in hedendaagse globalisering?

8. Waarom zit de meeste winst in een productieketen vaak niet bij de fysieke productie?

9. Waarom kan onderlinge afhankelijkheid tussen landen tegelijk nuttig en riskant zijn?

10. Waarom is China niet meer alleen de “werkplaats van de wereld”?

Toepassen

11. Gebruik een smartphone als voorbeeld van de nieuwe internationale arbeidsverdeling.

12. Leg uit hoe FDI kan bijdragen aan industrialisatie in een opkomend land.

13. Geef een voorbeeld van een nadeel van FDI voor een ontvangend land.

14. Leg uit waarom China past bij de global shift.

15. Gebruik de Nieuwe Zijderoute om uit te leggen hoe infrastructuur en macht met elkaar verbonden zijn.

Analyseren

16. Analyseer waarom multinationals verschillen tussen landen strategisch gebruiken.

17. Leg uit hoe een mondiale productieketen centrum, semiperiferie en periferie met elkaar verbindt.

18. Analyseer waarom landen in de semiperiferie door globalisering kunnen groeien, maar toch kwetsbaar blijven.

19. Leg uit hoe de global shift de machtspositie van Europa en Noord-Amerika verandert.

20. Analyseer waarom de Nieuwe Zijderoute zowel economische als geopolitieke doelen heeft.

Evalueren

21. Is FDI vooral een kans of vooral een risico voor opkomende landen? Leg uit.

22. Is de opkomst van China vooral economische ontwikkeling, of ook een verschuiving van wereldmacht? Leg uit.

23. Heeft globalisering vooral winnaars gemaakt, of vooral nieuwe afhankelijkheden? Leg uit.

Creëren

24. Maak een korte geografische redenering waarin je uitlegt hoe een productieketen kan leiden tot ongelijke winstverdeling. Gebruik minimaal vier begrippen uit deze lijst: MNO, productieketen, centrum, semiperiferie, periferie, ontwerp, assemblage, merk, winst.