B5 De geschiedenis van globalisering

Na deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat globalisering betekent;

• uitleggen wat tijd-ruimtecompressie is;

• beschrijven hoe mondiale netwerken historisch zijn gegroeid;

• uitleggen hoe kolonialisme heeft bijgedragen aan de centrum-periferieverhouding;

• het verschil uitleggen tussen handelsposten, vestigingskolonies en exploitatiekolonies;

• uitleggen wat dekolonisatie en neokolonialisme betekenen.

Globalisering is het proces waarbij gebieden, economieën, culturen en mensen wereldwijd steeds sterker met elkaar verbonden raken.

Door globalisering nemen de stromen tussen gebieden toe. Denk aan stromen van:

• goederen;

• geld;

• mensen;

• Informatie en ideeën;

• Grondstoffen en energie;

• technologie;

• cultuur.

Globalisering betekent dus niet alleen dat je een telefoon uit China, koffie uit Brazilië en sneakers uit Vietnam kunt kopen. Het betekent ook dat beslissingen in het ene deel van de wereld gevolgen hebben voor mensen in een ander deel van de wereld.

Een staking in een haven, een oorlog bij een zeestraat, een pandemie, een renteverhoging in de Verenigde Staten of een droogte in Brazilië kan wereldwijd effect hebben. De wereld is verbonden geraakt, maar daardoor ook kwetsbaarder geworden.

Globalisering wordt vaak gezien als iets moderns. Dat is begrijpelijk, want internet, vliegtuigen, containerschepen en multinationals maken de wereld vandaag extreem verbonden.

Maar in brede zin is globalisering veel ouder. Je zou kunnen zeggen dat het proces begon met de eerste migraties van de vroege mens vanuit Afrika naar de rest van de wereld. Later ontstonden handelsnetwerken zoals:

• handelsnetwerken rond de Middellandse Zee.

• de Zijderoute tussen Europa en Azië;

• handelsroutes door de Indische Oceaan;

• karavaanroutes door de Sahara;

Deze oude netwerken verbonden gebieden al met elkaar, maar meestal nog niet op een volledig mondiale schaal.

Voor de sociaal-economische structuur van onze huidige wereld begint het kernverhaal vooral bij de Europese expansie vanaf de vijftiende eeuw. Vanaf dat moment werden Amerika, Europa, Afrika en Azië steeds structureler met elkaar verbonden via handel, kolonisatie, slavernij en later industriële productie.

Dat is het moment waarop globalisering niet alleen verbinding werd, maar ook wereldwijde machtsverdeling.

Een belangrijke motor achter globalisering is de ontwikkeling van transport- en communicatietechnologie. Hierdoor kost het steeds minder tijd om mensen, goederen, geld en informatie over grote afstanden te verplaatsen.

Vroeger duurde het maanden om met een zeilschip van Europa naar Azië of Amerika te reizen. Berichten kwamen langzaam aan, handel was riskant en afstand was een harde barrière.

Door nieuwe technologieën veranderde dit stap voor stap:

• het zeilschip maakte oceaanhandel mogelijk;

• het stoomschip maakte transport sneller en betrouwbaarder;

• de trein verbond binnenlanden met havens;

• de telegraaf maakte snelle communicatie over grote afstanden mogelijk;

• het vliegtuig verkortte reistijden enorm;

• de container maakte wereldhandel goedkoper en efficiënter;

• het internet maakte informatie vrijwel direct wereldwijd beschikbaar.

Geografen noemen dit proces tijd-ruimtecompressie.

Wat betekent tijd-ruimtecompressie?

Tijd-ruimtecompressie betekent dat de relatieve afstand tussen gebieden kleiner wordt.

De absolute afstand verandert natuurlijk niet. Amsterdam en Shanghai liggen nog steeds even ver uit elkaar op de kaart. Maar in tijd, kosten en bereikbaarheid lijken ze dichter bij elkaar te komen.

Een bericht dat vroeger maanden onderweg was, kan nu in een seconde worden verstuurd. Een product dat vroeger alleen lokaal werd verkocht, kan nu via een internationale productieketen worden ontworpen, geproduceerd, vervoerd en verkocht.

De wereld wordt dus niet letterlijk kleiner, maar wel functioneel kleiner.

Of simpel gezegd: afstand is niet verdwenen, maar afstand doet minder pijn dan vroeger.

Tijd-ruimtecompressie klinkt alsof iedereen dichter bij elkaar komt. Maar globalisering werkt niet overal hetzelfde.

Sommige gebieden profiteren sterk van betere verbindingen. Zij liggen gunstig, hebben havens, vliegvelden, digitale infrastructuur, goed bestuur en kapitaal.

Andere gebieden blijven juist slecht verbonden. Zij hebben weinig infrastructuur, zwak bestuur, conflicten, hoge transportkosten of weinig toegang tot technologie.

Globalisering verbindt de wereld dus niet gelijkmatig. Sommige gebieden worden knooppunten van handel, kennis en macht. Andere gebieden blijven vooral leverancier van goedkope arbeid, grondstoffen of landbouwproducten.

Daarom moeten we de geschiedenis van globalisering koppelen aan de geschiedenis van kolonialisme en wereldhandel.

Vanaf de vijftiende eeuw begonnen Europese machten steeds grotere delen van de wereld te verkennen, veroveren, verbinden en exploiteren.

Belangrijke Europese machten waren onder andere:

• Portugal;

• Spanje;

• Nederland;

• Engeland;

• Frankrijk.

Zij zochten naar handelsroutes, grondstoffen, edelmetalen, specerijen, landbouwproducten, slavenarbeid, afzetmarkten en politieke macht.

Deze expansie had enorme gevolgen. Europa werd steeds meer het centrum van een groeiend wereldsysteem. Grote delen van Afrika, Azië en Amerika werden in verschillende rollen aan dat systeem gekoppeld.

Soms als leverancier van grondstoffen. Soms als plantagegebied. Soms als mijnbouwgebied. Soms als afzetmarkt. Soms als gebied waar Europese kolonisten zich permanent vestigden.

Een belangrijk gevolg van de Europese expansie was de Columbian exchange. Dit was de uitwisseling van planten, dieren, mensen, ziektes en producten tussen de Oude Wereld, Europa, Afrika en Azië, en de Nieuwe Wereld, Amerika.

Uit Amerika kwamen bijvoorbeeld:

• aardappelen;

• maïs;

• tomaten;

• cacao;

• tabak;

• chilipepers.

Uit Europa, Afrika en Azië kwamen onder andere:

• paarden;

• runderen;

• tarwe;

• koffie;

• ziektes zoals pokken.

Deze uitwisseling veranderde de wereld ingrijpend. Nieuwe voedselgewassen maakten bevolkingsgroei mogelijk in Europa, Afrika en Azië. Tegelijk hadden Europese ziektes desastreuze gevolgen voor inheemse bevolkingen in Amerika, die daar vaak geen weerstand tegen hadden.

Globalisering betekende dus vanaf het begin niet alleen handel. Het betekende ook ziekte, geweld, bevolkingskrimp, ecologische verandering en gedwongen arbeid.

Niet iedereen stapte vrijwillig in de wereldmarkt. Sommige mensen werden erin gesleurd.

In de eerste fase, grofweg vanaf de vijftiende eeuw, richtten Europese machten zich op handelsroutes en strategische knooppunten. Vooral langs de kusten van Afrika en Azië werden handelsposten, forten en havens gesticht.

Het doel was vaak om controle te krijgen over winstgevende handel in producten zoals:

• specerijen;

• zijde;

• suiker;

• Zilver en goud;

• tabak;

• koffie en thee;

• slaven.

Handelsondernemingen zoals de Verenigde Oostindische Compagnie, de VOC, controleerden strategische punten in handelsnetwerken. Zij wilden handelsmonopolies opbouwen en concurrenten uitschakelen.

Een handelspost was dus geen onschuldig winkeltje aan zee. Het was een militair, economisch en politiek instrument.

Wie de haven controleerde, controleerde de stroom. En wie de stroom controleerde, kon eraan verdienen.

De VOC was een handelsbedrijf, maar niet zoals een modern bedrijf dat alleen dozen schuift en winst wil maken. De VOC kreeg van de Nederlandse staat vergaande bevoegdheden.

Zij mocht onder andere:

• verdragen sluiten;

• forten bouwen;

• oorlog voeren;

• gebieden besturen;

• belasting heffen;

• handel afdwingen.

De VOC laat goed zien dat handel en macht vanaf het begin met elkaar verbonden waren. Europese expansie was niet alleen economische uitwisseling. Het was vaak gewapende handel.

Als de handel niet vanzelf kwam, werd zij soms met kanonnen georganiseerd.

Een essentieel onderdeel van de vroege globalisering was de trans-Atlantische slavenhandel. Miljoenen Afrikanen werden onder dwang naar Amerika vervoerd om te werken op plantages en in mijnen.

De Atlantische handel wordt vaak uitgelegd als een driehoek:

• Europese producten gingen naar Afrika;

• tot slaaf gemaakte Afrikanen werden naar Amerika vervoerd;

• plantageproducten zoals suiker, tabak, katoen en koffie gingen naar Europa.

Deze handel leverde enorme winsten op voor Europese handelaren, plantage-eigenaren, havens, banken en staten. Tegelijk veroorzaakte zij onvoorstelbaar menselijk leed en ontwrichtte zij Afrikaanse samenlevingen.

Voor de ontwikkeling van de wereldeconomie is dit belangrijk. Een deel van de rijkdom van het Europese centrum werd opgebouwd via gedwongen arbeid in de periferie.

Daarom kun je de geschiedenis van globalisering niet netjes vertellen zonder slavernij. Dan mist de hele schaduwkant van het verhaal.

In de negentiende eeuw veranderde het karakter van de Europese expansie. Door de Industriële Revolutie had het centrum enorme behoefte aan:

• goedkope grondstoffen;

• energie;

• voedsel;

• arbeidskracht;

• afzetmarkten;

• strategische havens;

• politieke invloed.

Europese staten gingen steeds meer gebieden rechtstreeks veroveren en besturen. Dit noemen we imperialisme.

Imperialisme betekent dat machtige staten hun invloed uitbreiden over andere gebieden, vaak door kolonisatie, militaire macht, economische druk of politieke controle.

Vooral in Afrika en Azië werden grote gebieden in deze periode onder Europese controle gebracht. De negentiende eeuw was dus het moment waarop de wereldkaart op veel plekken letterlijk opnieuw werd ingekleurd door Europese machthebbers.

Een kaart inkleuren klinkt gezellig, maar hier betekende het: grenzen trekken over mensen heen.

Een bekend voorbeeld van imperialisme is de Scramble for Africa. In de late negentiende eeuw verdeelden Europese machten bijna heel Afrika onder elkaar.

Bij de Conferentie van Berlijn in 1884-1885 maakten Europese staten afspraken over de verdeling van Afrika. Afrikaanse volken en staten hadden daar zelf nauwelijks tot geen zeggenschap over.

De koloniale grenzen werden vaak getrokken zonder rekening te houden met:

• bestaande volken;

• talen;

• handelsnetwerken;

• koninkrijken;

• religieuze gebieden;

• landschappen;

• migratieroutes.

Veel huidige grenzen en conflicten in Afrika kun je niet begrijpen zonder deze koloniale erfenis. Dat betekent niet dat alle huidige problemen alleen door kolonialisme komen, maar kolonialisme heeft de ruimtelijke en politieke basis van veel problemen wel sterk beïnvloed.

Een belangrijk type kolonie was de vestigingskolonie.

Vestigingskolonies waren gebieden waar grote groepen Europeanen naartoe trokken om permanent te wonen. Zij namen vaak hun taal, cultuur, bestuur en politieke instituties mee.

Voorbeelden zijn:

• Noord-Amerika;

• Australië;

• Nieuw-Zeeland;

• delen van Zuid-Afrika.

In deze gebieden werden inheemse bevolkingen vaak verdreven, onderdrukt, gedood of gedwongen zich aan te passen aan het koloniale systeem. De koloniale samenleving werd ingericht rond Europese kolonisten.

Veel vestigingskolonies ontwikkelden later relatief sterke instituties voor de kolonisten zelf. Maar die instituties golden niet automatisch gelijkwaardig voor de oorspronkelijke bevolking. Dat is belangrijk. “Sterke instituties” klinkt mooi, maar de vraag is altijd: sterk voor wie

Een ander type kolonie was de exploitatiekolonie.

Exploitatiekolonies waren gebieden die vooral werden gebruikt om grondstoffen, landbouwproducten of arbeid te leveren aan het moederland.

Voorbeelden zijn:

• Nederlands-Indië, het huidige Indonesië;

• Suriname;

• Belgisch-Congo;

• delen van Brits-Indië;

• veel koloniën in Afrika en Zuidoost-Azië.

In exploitatiekolonies werd de economie vaak ingericht rond export. Lokale landbouw, arbeid en infrastructuur werden aangepast aan de behoefte van het centrum.

Denk aan:

• plantages;

• mijnbouw;

• spoorwegen naar havens;

• exporthavens;

• monoculturen;

• dwangarbeid of zeer goedkope arbeid.

Het doel was niet in de eerste plaats om een brede lokale economie op te bouwen. Het doel was om waarde uit het gebied te halen.

De infrastructuur was daarom vaak niet bedoeld om het land intern goed te verbinden, maar om grondstoffen zo snel mogelijk naar de kust en daarna naar Europa te brengen.

In deze tweede fase werd de ongelijke verdeling tussen centrum en periferie sterk verankerd.

Het centrum kreeg:

• grondstoffen;

• goedkope arbeid;

• afzetmarkten;

• winsten;

• strategische macht;

• industriële groei.

De periferie kreeg vaak:

• een eenzijdige economie;

• afhankelijkheid van export;

• koloniale grenzen;

• beperkte industrialisatie;

• verzwakte lokale economieën;

• sociale en politieke ontwrichting.

Dit betekent niet dat er vóór kolonialisme geen ongelijkheid, oorlog of handel bestond. Natuurlijk bestonden die. Maar Europees kolonialisme maakte de ongelijkheid mondiaal, structureel en langdurig.

De periferie werd niet toevallig arm. Zij werd in veel gevallen ingebouwd in een wereldsysteem waarin zij vooral moest leveren.

Na de Tweede Wereldoorlog begon de fase van dekolonisatie. Kolonies in Azië, Afrika en het Caribisch gebied eisten politieke onafhankelijkheid op.

Dat gebeurde door:

• politieke bewegingen;

• stakingen;

• protesten;

• diplomatie;

• gewapende strijd;

• internationale druk;

• verzwakking van Europese machten na de oorlog.

Veel landen werden in deze periode officieel onafhankelijk. Zij kregen:

• een eigen vlag;

• een eigen regering;

• een eigen grondwet;

• een eigen zetel in internationale organisaties.

Maar politieke onafhankelijkheid betekende niet automatisch economische onafhankelijkheid.

Een land kan een eigen vlag hebben, maar nog steeds afhankelijk zijn van buitenlandse bedrijven, leningen, exportmarkten, technologie en handelsregels.

De vlag verandert sneller dan de wereldeconomie.

Neokolonialisme betekent dat voormalige koloniën politiek onafhankelijk zijn, maar economisch of geopolitiek afhankelijk blijven van machtige landen, bedrijven of internationale instellingen.

Er is dan geen directe koloniale overheersing meer, maar de machtsverhouding blijft op andere manieren bestaan.

Neokolonialisme kan werken via:

• schulden;

• leningen met voorwaarden;

• handelsafspraken;

• multinationals;

• grondstoffenconcessies;

• militaire invloed;

• politieke druk;

• afhankelijkheid van technologie;

• ongelijke productieketens.

Een land is dan officieel soeverein, maar heeft in de praktijk weinig ruimte om zelf zijn economische koers te bepalen.

Dat is ongeveer alsof iemand zegt: “Je mag zelf kiezen,” terwijl hij je bankrekening, je huurcontract en je autosleutels vasthoudt.

Na dekolonisatie hadden veel nieuwe staten geld nodig voor ontwikkeling. Zij wilden investeren in:

• infrastructuur;

• onderwijs;

• gezondheidszorg;

• industrie;

• energie;

• bestuur.

Daarvoor leenden zij soms geld van internationale instellingen, banken of rijke landen.

Leningen kunnen nuttig zijn, maar ze kunnen ook afhankelijkheid versterken. Zeker wanneer er strenge voorwaarden aan verbonden zijn, zoals:

• bezuinigingen;

• privatisering;

• openstelling voor buitenlandse bedrijven;

• beperking van staatssteun;

• exportgericht beleid;

• terugbetaling in buitenlandse valuta.

Dit soort voorwaarden kan de beleidsruimte van landen beperken. De regering is dan formeel onafhankelijk, maar economisch gebonden.

Ook multinationals spelen een grote rol in neokoloniale verhoudingen.

Een multinational kan bijvoorbeeld rechten krijgen om:

• olie te winnen;

• koper te delven;

• landbouwgrond te gebruiken;

• bossen te kappen;

• havens of infrastructuur te beheren.

Dit noemen we vaak concessies: toestemming om natuurlijke hulpbronnen of gebieden economisch te exploiteren.

Als de winst vooral naar buitenlandse bedrijven gaat en de lokale bevolking vooral te maken krijgt met milieuschade, lage lonen of verlies van land, blijft de oude koloniale logica deels bestaan.

De vlag boven het regeringsgebouw is dan veranderd, maar de vraag blijft hetzelfde:

wie haalt de waarde uit het land?

De huidige globalisering rust dus op historische lagen.

Je kunt die lagen als volgt samenvatten:

• oude handelsnetwerken verbonden gebieden al vóór Europese expansie;

• vanaf de vijftiende eeuw werden continenten structureel verbonden door Europese expansie;

• handelsposten en handelscompagnieën controleerden strategische knooppunten;

• slavernij en plantage-economieën leverden enorme winsten op voor het centrum;

• imperialisme maakte koloniale overheersing directer en territorialer;

• exploitatiekolonies werden ingericht rond grondstoffenexport;

• dekolonisatie gaf landen politieke onafhankelijkheid;

• neokolonialisme hield economische afhankelijkheid vaak in stand.

Globalisering is dus niet één vrolijk verhaal van verbinding. Het is ook een verhaal van ongelijke macht.

In deze paragraaf heb je gezien hoe de huidige wereldverdeling historisch is ontstaan.

De centrum-periferieverhouding is niet uit de lucht komen vallen. Zij is gegroeid uit eeuwen van handel, kolonisatie, slavernij, industrialisatie, dekolonisatie en neokoloniale afhankelijkheid.

In de volgende paragrafen kijken we verder naar de moderne fase van globalisering: multinationals, productieketens, global shift en de verschuivende macht tussen centrum, semiperiferie en periferie.

Want globalisering is nooit af.

De wereld blijft schuiven.

Alleen schuift niet iedereen even hard mee.

Onthouden

1. Wat betekent globalisering?

2. Wat betekent tijd-ruimtecompressie?

3. Noem twee voorbeelden van oude handelsnetwerken.

4. Wat is het verschil tussen een vestigingskolonie en een exploitatiekolonie?

5. Wat betekent neokolonialisme?

Begrijpen

6. Waarom is globalisering niet alleen een modern verschijnsel?

7. Waarom maakt tijd-ruimtecompressie de wereld functioneel kleiner?

8. Waarom was Europese expansie vanaf de vijftiende eeuw een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van globalisering?

9. Waarom was een handelspost meer dan alleen een plek om handel te drijven?

10. Waarom betekende dekolonisatie niet automatisch economische onafhankelijkheid?

Toepassen

11. Geef een voorbeeld van tijd-ruimtecompressie in de moderne wereld.

12. Gebruik de Columbian exchange om uit te leggen dat globalisering positieve én negatieve gevolgen kan hebben.

13. Leg uit hoe de VOC handel en macht combineerde.

14. Gebruik een voorbeeld om het verschil uit te leggen tussen een vestigingskolonie en een exploitatiekolonie.

15. Leg uit hoe een concessie kan leiden tot neokoloniale afhankelijkheid.

Analyseren

16. Leg uit hoe kolonialisme heeft bijgedragen aan de centrum-periferieverhouding.

17. Analyseer waarom slavernij heeft bijgedragen aan rijkdom in het Europese centrum.

18. Leg uit waarom koloniale infrastructuur vaak vooral gericht was op export.

19. Analyseer waarom politieke onafhankelijkheid niet altijd economische onafhankelijkheid betekent.

20. Leg uit hoe neokolonialisme kan blijven bestaan zonder directe koloniale overheersing.

Evalueren

21. Kun je globalisering vooral zien als vooruitgang, of vooral als machtsverhouding? Leg uit.

22. Is neokolonialisme een eerlijke term voor moderne afhankelijkheid? Leg uit.

23. Welke historische fase heeft volgens jou de grootste invloed gehad op de huidige wereldverdeling: handelsposten, imperialisme of dekolonisatie? Leg uit.

Creëren

24. Maak een korte historische keten van vijf stappen waarin je uitlegt hoe een kolonie economisch afhankelijk kon blijven na onafhankelijkheid.