B2 Bestuur, ontwikkeling en wereldsysteem

Na deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat Good Governance betekent;

• uitleggen waarom de rechtsstaat belangrijk is voor ontwikkeling;

• uitleggen wat scheiding der machten betekent;

• uitleggen hoe corruptie ontwikkeling kan remmen;

• uitleggen waarom participatie, gelijkheid en transparantie belangrijk zijn;

• uitleggen wat de informele sector is;

• uitleggen hoe slecht bestuur kan leiden tot armoede, criminaliteit, segregatie en wantrouwen;

• uitleggen wat wordt bedoeld met centrum, semiperiferie en periferie;

• uitleggen waarom het centrum-periferie-model helpt om globalisering te begrijpen;

Een land kan veel economische welvaart hebben en toch een onprettige, onveilige of instabiele plek zijn om te leven. Een belangrijke factor is de kwaliteit van het bestuur.

Dit noemen we Good Governance, oftewel goed bestuur.

Zonder goed bestuur kan welvaart verdwijnen in corruptie, vriendjespolitiek, geweld of nutteloze prestigeprojecten. Een land kan dan op papier rijk lijken, maar in de praktijk weinig welzijn bieden aan een groot deel van de bevolking.

Good Governance betekent dat een overheid:

• betrouwbaar is;

• controleerbaar is;

• effectief werkt;

• burgers gelijk behandelt;

• publieke middelen gebruikt voor publieke doelen.

Dit klinkt logisch, maar in de praktijk is het revolutionair.

Een overheid die wegen bouwt in plaats van paleizen voor de leider, scholen financiert in plaats van neefjes benoemt, en rechters onafhankelijk laat werken in plaats van tegenstanders opsluit, maakt een enorm verschil voor ontwikkeling.

Goed bestuur is dus geen luxe. Het is een basisvoorwaarde voor duurzame ontwikkeling.

Een belangrijk onderdeel van Good Governance is de rechtsstaat.

In een rechtsstaat regeert niet de willekeur van de machthebber, maar de wet. Zowel burgers als de overheid zijn gebonden aan regels.

Dat betekent:

• de overheid mag niet zomaar doen wat zij wil;

• burgers hebben grondrechten;

• rechters moeten onafhankelijk kunnen oordelen;

• wetten moeten voor iedereen gelden;

• macht moet controleerbaar zijn.

De rechtsstaat is belangrijk omdat economische ontwikkeling vertrouwen nodig heeft. Mensen investeren minder snel in een land waar bezit zomaar kan worden afgepakt, contracten niets waard zijn of rechters te koop zijn.

Ook burgers vertrouwen de overheid minder wanneer regels alleen gelden voor gewone mensen, maar niet voor rijke elites, legerleiders of politieke vrienden.

Zonder rechtsstaat wordt ontwikkeling kwetsbaar. Dan kan geld wel binnenkomen, maar verdwijnt het vaak naar de mensen met macht in plaats van naar publieke voorzieningen.

De scheiding der machten wordt ook wel de Trias Politica genoemd.

Het idee is dat macht wordt verdeeld over verschillende onderdelen van de staat:

• de wetgevende macht;

• de uitvoerende macht;

• de rechterlijke macht.

De wetgevende macht maakt wetten. De uitvoerende macht voert beleid uit. De rechterlijke macht controleert of wetten eerlijk worden toegepast.

Deze machten moeten elkaar controleren en in balans houden. In de praktijk zijn ze niet in elk politiek systeem volledig gescheiden, maar het principe is belangrijk: niemand mag alle macht in handen krijgen.

Als één persoon of één partij de wetten maakt, de politie aanstuurt, de rechters controleert en de media onder druk zet, is er weinig bescherming tegen machtsmisbruik.

Scheiding der machten is dus geen technisch detail uit maatschappijleer. Het is een geografisch ontwikkelingspunt. Zonder controle op macht worden publieke middelen sneller misbruikt, raken burgers hun vertrouwen kwijt en wordt economische ontwikkeling minder stabiel.

Wanneer macht niet goed wordt gecontroleerd, ontstaat gemakkelijk corruptie.

Corruptie betekent het misbruiken van publieke macht voor persoonlijk voordeel.

Voorbeelden van corruptie zijn:

• Steekpenningen (ook wel smeergeld)  aannemen;

• familieleden benoemen op belangrijke functies;

• publieke grond verkopen aan vrienden;

• belastinggeld gebruiken voor privéprojecten;

• rechters of politie omkopen;

• vergunningen alleen geven aan politieke bondgenoten.

Corruptie vernietigt vertrouwen.

En zonder vertrouwen wordt investeren, belasting betalen en samenwerken veel moeilijker. Bedrijven weten niet of regels eerlijk worden toegepast. Burgers zien dat macht loont en eerlijkheid soms wordt afgestraft. De staat verliest geloofwaardigheid.

Corruptie heeft ook ruimtelijke gevolgen. Geld dat bedoeld was voor wegen, scholen, ziekenhuizen of waterleidingen verdwijnt dan in privézakken. Daardoor blijven sommige gebieden achter, ook als er officieel ontwikkelingsgeld of belastinginkomsten beschikbaar zijn.

Corruptie is dus geen klein administratief probleem. Het kan letterlijk bepalen of een dorp een brug krijgt, een wijk schoon drinkwater krijgt of een ziekenhuis medicijnen heeft.

Good Governance betekent ook dat burgers kunnen meedoen aan politieke besluitvorming.

Dit noemen we participatie.

Participatie vraagt om:

• vrije en eerlijke verkiezingen;

• gelijke rechten;

• vrijheid van meningsuiting;

• bescherming van minderheden;

• toegang tot informatie;

• ruimte voor maatschappelijke organisaties.

Participatie betekent niet dat iedereen altijd zijn zin krijgt. Het betekent wel dat burgers niet alleen onderdaan zijn, maar ook politieke deelnemers.

Gelijkheid is hierbij belangrijk. Als bepaalde groepen structureel worden uitgesloten vanwege afkomst, religie, geslacht, taal, klasse of regio, dan is het bestuur niet inclusief en meestal ook minder stabiel.

Uitsluiting kan leiden tot armoede, wantrouwen, protest, conflict of migratie. Mensen die geen stem hebben in het systeem, gaan het systeem uiteindelijk minder vertrouwen.

Een samenleving ontwikkelt zich dus sterker wanneer burgers niet alleen worden bestuurd, maar ook kunnen meedoen.

Een goed bestuur moet transparant zijn. Transparantie betekent dat burgers kunnen controleren wat de overheid doet.

Transparantie gaat bijvoorbeeld over:

• openbare begrotingen;

• controle op geldstromen;

• duidelijke besluitvorming;

• onafhankelijke media;

• betrouwbare statistieken;

• toegang tot informatie.

Daarnaast moet beleid doelgericht zijn. De overheid moet echte maatschappelijke problemen proberen op te lossen.

Voorbeelden van doelgericht beleid zijn:

• investeren in onderwijs;

• gezondheidszorg verbeteren;

• infrastructuur onderhouden;

• drinkwater beschikbaar maken;

• corruptie bestrijden;

• woningen bouwen waar mensen ze nodig hebben.

Voorbeelden van niet-doelgericht beleid zijn:

• gigantische paleizen bouwen voor de leider;

• reusachtige portretten ophangen;

• standbeelden neerzetten terwijl ziekenhuizen geen medicijnen hebben;

• prestigeprojecten bouwen die niemand gebruikt.

Een staat die vooral bezig is met het ego van de machthebber, is meestal geen staat die goed bestuur levert.

Goed bestuur vraagt dus niet alleen om plannen, maar ook om de vraag: komt beleid terecht bij de mensen en gebieden die het nodig hebben?

Wanneer Good Governance ontbreekt, ontstaat vaak een grote informele sector.

De informele sector bestaat uit economische activiteiten die buiten de officiële registratie, belastingbetaling en arbeidsbescherming vallen.

Voorbeelden zijn:

• zwart werk;

• straatverkoop zonder vergunning;

• informele taxi’s;

• niet-geregistreerde bedrijfjes;

• dagarbeid zonder contract;

• inkomsten die niet worden opgegeven.

Soms doen mensen dit uit noodzaak. Als de formele economie weinig banen biedt, proberen mensen op informele manieren te overleven.

De informele sector is daarom niet alleen “fout”. Voor veel mensen is het de enige manier om inkomen te verdienen.

Maar een grote informele sector heeft ook nadelen. Werknemers hebben minder bescherming, de staat ontvangt minder belasting en bedrijven kunnen moeilijker groeien via officiële kanalen.

Slecht bestuur kan de informele sector versterken.

Als burgers weinig terugzien van hun belastinggeld, daalt de bereidheid om belasting te betalen. Waarom zou je betalen aan een staat die geen wegen onderhoudt, geen veiligheid biedt en waarvan politici vooral zichzelf verrijken?

Zo ontstaat een vicieuze cirkel:

• burgers betalen weinig belasting;

• de staat heeft weinig geld;

• publieke voorzieningen blijven slecht;

• burgers vertrouwen de staat nog minder;

• de informele sector groeit verder.

Die vicieuze cirkel is moeilijk te doorbreken. Een zwakke staat heeft geld nodig om sterker te worden, maar krijgt weinig geld omdat burgers en bedrijven de staat niet vertrouwen.

Daarom is vertrouwen een economische factor. Zonder vertrouwen blijft ontwikkeling kwetsbaar.

Slecht bestuur en extreme ongelijkheid kunnen ook leiden tot meer criminaliteit.

Dat gebeurt vooral wanneer:

• politie slecht functioneert;

• rechters niet onafhankelijk zijn;

• jongeren weinig kansen hebben;

• wijken weinig voorzieningen hebben;

• corruptie normaal wordt;

• georganiseerde misdaad macht krijgt.

In steden zie je de gevolgen vaak in de ruimte. Rijke groepen trekken zich terug in beveiligde wijken, terwijl arme groepen terechtkomen in wijken met weinig voorzieningen.

Dit noemen we segregatie: het ruimtelijk gescheiden wonen van verschillende bevolkingsgroepen.

In landen met extreme ongelijkheid zie je soms:

• gated communities;

• sloppenwijken;

• privébeveiliging;

• muren en hekken;

• slechte publieke ruimte;

• grote verschillen in scholen, zorg en veiligheid.

Dan kan een land op papier een hoog BBP hebben, maar voor een groot deel van de bevolking toch weinig welzijn bieden.

Welvaart zonder goed bestuur is dus kwetsbaar. Het kan veel geld opleveren voor enkelen, maar weinig levenskwaliteit voor velen.

Het centrum bestaat uit rijke, hoogontwikkelde landen en regio’s met veel economische en politieke macht.

Kenmerken van het centrum zijn vaak:

• hoog BBP per hoofd;

• hoge HDI;

• sterke dienstensector;

• hoogwaardige technologie;

• veel kennis en innovatie;

• sterke politieke invloed;

• hoofdkantoren van multinationals;

• veel controle over wereldhandel en financiële stromen.

Centrumlanden produceren vaak niet alleen goederen, maar vooral kennis, technologie, merken, financiële diensten en politieke invloed.

Zij sturen de wereldeconomie voor een groot deel aan.

Dat betekent niet dat iedereen in centrumlanden rijk is. Ook in rijke landen bestaan armoede, ongelijkheid en regionale verschillen. Maar gemiddeld hebben centrumlanden veel meer controle over de regels, kapitaalstromen en kennisnetwerken van de wereldeconomie.

De periferie bestaat uit landen en regio’s met relatief weinig economische en politieke macht.

Kenmerken van de periferie zijn vaak:

• laag BBP per hoofd;

• lagere HDI;

• afhankelijkheid van landbouw of grondstoffen;

• beperkte industrie;

• zwakke infrastructuur;

• minder politieke invloed;

• kwetsbaarheid voor prijsschommelingen op de wereldmarkt.

Periferiegebieden leveren vaak goedkope arbeid, landbouwproducten of grondstoffen. Zij verdienen relatief weinig aan de uiteindelijke waarde van producten.

Een klassiek voorbeeld: een land exporteert cacao, maar de dure chocoladerepen worden elders geproduceerd, verpakt, gemerkt en verkocht. De winst zit vaak niet bij de boer, maar verderop in de productieketen.

De periferie is dus niet arm omdat er niets gebeurt. Er wordt vaak juist hard gewerkt. Maar de positie in de productieketen levert weinig macht en weinig winst op.

De semiperiferie zit tussen centrum en periferie in.

Dit zijn landen en regio’s die niet meer arm en afhankelijk zijn zoals veel perifere gebieden, maar ook nog niet dezelfde macht en welvaart hebben als het centrum.

Kenmerken zijn vaak:

• snelle economische groei;

• sterke industrialisatie;

• groeiende middenklasse;

• opkomende technologie;

• grote steden;

• regionale macht;

• grote interne ongelijkheid.

Semiperifere landen produceren vaak veel goederen voor de wereldmarkt. Zij kunnen profiteren van globalisering, maar kennen tegelijk grote verschillen tussen rijke en arme regio’s.

Voorbeelden van semiperifere landen zijn vaak:

• Brazilië;

• China;

• India;

• Mexico;

• Zuid-Afrika;

• Turkije;

• Indonesië.

Brazilië is voor dit examenprogramma extra belangrijk. Het land is een klassiek voorbeeld van een semiperifere economie: groot, invloedrijk, rijk aan grondstoffen en landbouwproductie, maar ook met scherpe sociale en regionale ongelijkheid.

De semiperiferie is vaak de plek waar verandering zichtbaar wordt. Landen kunnen stijgen in de wereldorde, maar blijven tegelijk kwetsbaar voor afhankelijkheid, ongelijkheid en politieke instabiliteit.

Het centrum-periferie-model kun je niet alleen op wereldschaal gebruiken. Ook binnen landen bestaan centrumgebieden en perifere gebieden.

Een hoofdstad, havenstad of industriële regio kan sterk verbonden zijn met mondiale handel, terwijl afgelegen plattelandsgebieden achterblijven.

Binnen een land kun je dus ook verschillen zien tussen:

• rijke stedelijke regio’s;

• arme plattelandsgebieden;

• exportgerichte kustzones;

• verwaarloosde binnenlanden;

• toeristische centra;

• regio’s zonder goede infrastructuur.

Dit is belangrijk voor schaalwisseling. Een land kan gemiddeld semiperifeer zijn, maar intern centrumachtige en periferieachtige gebieden bevatten.

Brazilië is daar opnieuw een goed voorbeeld van. São Paulo en delen van de kustregio zijn economisch sterk ontwikkeld en verbonden met mondiale netwerken, terwijl andere regio’s veel armer, dunner bevolkt of afhankelijker zijn.

Je moet dus altijd vragen:

op welk schaalniveau kijk ik?

Het centrum-periferie-model helpt om globalisering te begrijpen.

Het laat zien dat economische ontwikkeling niet alleen een nationale prestatie is, maar ook samenhangt met de plek van een land in de wereldorde.

Rijke gebieden hebben vaak controle over kennis, technologie, kapitaal, handelsregels, merken en financiële instellingen. Armere gebieden leveren vaker grondstoffen, goedkope arbeid of eenvoudige productie.

Dat betekent niet dat centrumlanden altijd “slecht” zijn en perifere landen alleen “slachtoffer”. De werkelijkheid is ingewikkelder.

Sommige perifere landen hebben slecht bestuur. Sommige centrumlanden hebben juist bijgedragen aan ontwikkeling via handel, investeringen of hulp. En sommige semiperifere landen gebruiken globalisering actief om sterker te worden.

Maar het model helpt wel om machtsverhoudingen zichtbaar te maken.

Het stelt de vraag die achter veel economische relaties verborgen zit:

wie levert de grondstoffen, wie doet het werk, wie bezit het merk, en wie krijgt de winst?

Ontwikkeling hangt dus af van meerdere factoren tegelijk.

Binnen een land spelen bijvoorbeeld:

• kwaliteit van bestuur;

• rechtsstaat;

• corruptie;

• onderwijs;

• infrastructuur;

• veiligheid;

• sociale gelijkheid;

• economische structuur.

Buiten een land spelen bijvoorbeeld:

• positie in de wereldeconomie;

• koloniale geschiedenis;

• toegang tot markten;

• schulden;

• handelsvoorwaarden;

• macht van multinationals;

• afhankelijkheid van grondstoffen.

Daarom is ontwikkeling nooit simpel. Je kunt niet zeggen dat armoede alleen komt door slecht bestuur. Je kunt ook niet zeggen dat armoede alleen komt door uitbuiting van buitenaf.

Meestal werken interne en externe factoren samen.

Een land kan worden beperkt door koloniale erfenissen, ongelijke handelsverhoudingen of schulden. Maar binnen dat land kunnen corruptie, slecht bestuur of uitsluiting de problemen verder versterken.

Geografie gaat juist over die combinatie van factoren.

In deze paragraaf heb je gezien dat ontwikkeling niet alleen draait om geld, maar ook om bestuur, macht en positie in de wereldeconomie.

Good Governance, rechtsstaat, transparantie en participatie kunnen ontwikkeling versterken. Corruptie, slecht bestuur, ongelijkheid en wantrouwen kunnen ontwikkeling juist afremmen.

Daarnaast heb je geleerd hoe het centrum-periferie-model helpt om mondiale machtsverhoudingen te begrijpen. Centrumlanden hebben veel controle over kennis, kapitaal en regels. Perifere gebieden leveren vaak grondstoffen of goedkope arbeid. Semiperifere landen zitten daartussenin en proberen hun positie te versterken.

In de volgende paragraaf kijken we naar de economische structuur achter deze verschillen. Dan gaat het over sectoren, handel, productieketens, arbeidsverdeling en de vraag waarom sommige landen veel verdienen aan mondiale handel en andere landen weinig.

Kort gezegd:

ontwikkeling gaat niet alleen over hoeveel geld een land heeft.

Het gaat ook over wie bestuurt, wie controleert, wie produceert, en wie uiteindelijk de winst krijgt.

Onthouden

1. Wat betekent Good Governance?

2. Wat is een rechtsstaat?

3. Wat betekent corruptie?

4. Welke drie zones kent het centrum-periferie-model?

Begrijpen

5. Waarom is goed bestuur belangrijk voor ontwikkeling?

6. Waarom is een rechtsstaat belangrijk voor vertrouwen in de overheid?

7. Waarom kan corruptie ontwikkeling remmen?

8. Waarom is het centrum-periferie-model een vereenvoudiging van de werkelijkheid?

Toepassen

9. Geef een voorbeeld van slecht bestuur dat het welzijn van inwoners kan verminderen.

10. Leg uit hoe een zwakke rechtsstaat kan leiden tot minder investeringen.

11. Leg uit waarom Brazilië, India of Mexico bij de semiperiferie past.

12. Geef een voorbeeld van een centrum-periferieverhouding binnen één land.

Analyseren

13. Leg uit hoe slecht bestuur kan leiden tot groei van de informele sector.

14. Leg uit hoe ongelijkheid en slecht bestuur zichtbaar kunnen worden in het stedelijke landschap.

15. Analyseer waarom grondstoffenrijkdom niet automatisch leidt tot ontwikkeling.

16. Leg uit hoe centrum en periferie economisch met elkaar verbonden zijn.

Evalueren

17. Is Good Governance belangrijker dan economische groei? Leg uit.

18. Is het centrum-periferie-model nuttig, of versimpelt het de wereld te veel? Leg uit.

Creëren

19. Bedenk drie maatregelen waarmee een regering het bestuur van een land kan verbeteren. Leg per maatregel kort uit hoe die kan bijdragen aan ontwikkeling.