Na deze paragraaf kun je:

1. het verschil uitleggen tussen een geografisch beeld en een mentale map;

2. verschillende soorten geografische vragen herkennen en formuleren;

3. een gebied analyseren met behulp van dimensies, sferen, geofactoren en schaalniveaus.

Iedereen die iets over een land, stad of gebied heeft gehoord, of zo’n plek heeft bezocht, heeft daar een bepaald beeld van in zijn hoofd. Aardrijkskunde maakt hierbij een belangrijk onderscheid tussen een geografisch beeld en een mentale map.

Een geografisch beeld is een beschrijving van een gebied die gebaseerd is op feiten en controleerbare kenmerken. Je kijkt bijvoorbeeld naar het klimaat, de hoogte van bergen, het aantal inwoners, de bevolkingsdichtheid, de economische activiteiten of het landschap.

Een geografisch beeld is dus niet gebaseerd op alleen gevoel of indruk. Het rust op gegevens die je kunt controleren. Toch is ook een geografisch beeld nooit helemaal af. Als er nieuwe data beschikbaar komen, kan het beeld van een gebied veranderen.

Een mentale map is een persoonlijke kaart in je hoofd. Dit beeld is subjectief, omdat het afhangt van je eigen ervaringen, herinneringen, kennis en emoties. Jouw mentale map van Amsterdam, Rotterdam, Athene of New York kan dus heel anders zijn dan die van iemand anders.

Een mentale map is vaak onvolledig. Soms bevat zij ook stereotypen. Een stereotype is een sterk vereenvoudigd beeld van een gebied of groep mensen. Zo kan iemand Brazilië alleen verbinden met voetbal, carnaval en regenwoud, terwijl Brazilië ook grote steden, industrie, landbouwgebieden, droogtegebieden, ongelijkheid en politieke spanningen kent.

Een geograaf probeert voorbij stereotypen te kijken. Dat doe je door gegevens te gebruiken, schaalniveaus te vergelijken en meerdere dimensies mee te nemen.

Wanneer je een gebied onderzoekt, stel je geografische vragen. Deze vragen helpen je om een onderwerp systematisch te bekijken.

Er zijn vijf belangrijke soorten geografische vragen.

Beschrijvende vragen

Een beschrijvende vraag gaat over wat er is en waar het is.

Voorbeelden:

• Wat gebeurt er in dit gebied?

• Waar ligt dit verschijnsel?

• Hoe ziet het landschap eruit?

• Welke kenmerken heeft de bevolking?

Bij een beschrijvende vraag stel je vooral vast welke kenmerken een gebied, proces of verschijnsel heeft.

Verklarende vragen

Een verklarende vraag zoekt naar oorzaken.

Voorbeelden:

• Waarom gebeurt dit juist op deze plek?

• Waardoor ontstaat dit patroon?

• Hoe komt het dat dit gebied kwetsbaar is?

• Waarom groeit deze stad zo snel?

Bij een verklarende vraag leg je verbanden tussen verschijnselen. Je werkt meestal met oorzaak en gevolg.

Voorspellende vragen

Een voorspellende vraag kijkt naar de toekomst.

Voorbeelden:

• Wat kan er in de toekomst gebeuren?

• Welke gebieden lopen later meer risico?

• Hoe kan dit landschap veranderen?

• Wat gebeurt er als de zeespiegel verder stijgt?

Een voorspelling is geen gok. Je baseert je verwachting op gegevens, trends en geografische kennis.

Waarderende vragen

Een waarderende vraag vraagt om een onderbouwd oordeel.

Voorbeelden:

• Is deze maatregel verstandig?

• Is het bouwen van woningen in dit gebied gewenst?

• Is deze verdeling van ruimte eerlijk?

• Welke groep profiteert en welke groep ondervindt nadelen?

Bij een waarderende vraag geef je niet zomaar je mening. Je gebruikt argumenten, normen en gegevens.

Vragen gericht op keuzes en oplossingen

Een vraag gericht op keuzes en oplossingen gaat over wat er gedaan kan worden.

Voorbeelden:

• Welke maatregel past het best bij dit probleem?

• Hoe kan het overstromingsrisico worden verkleind?

• Welke locatie is het meest geschikt voor nieuwe woningen?

• Hoe kan een stad leefbaarder worden ingericht?

Bij dit type vraag gebruik je geografische kennis om een oplossing of keuze te onderbouwen.

Om een volledig beeld van een situatie te krijgen, bekijk je een gebied vanuit verschillende dimensies. Een dimensie is een invalshoek waarmee je naar een gebied of probleem kijkt.

Door dimensies te gebruiken, voorkom je dat je maar één kant van een probleem ziet.

De fysische dimensie

De fysische dimensie gaat over de natuurlijke omgeving.

Je kijkt bijvoorbeeld naar:

• klimaat;

• bodem;

• water;

• reliëf;

• plantengroei;

• natuurlijke risico’s.

Voorbeeld: bij een overstroming kijk je naar neerslag, rivierafvoer, zeespiegelstijging en hoogteverschillen.

De economische dimensie

De economische dimensie gaat over geld, werk, productie en handel.

Je kijkt bijvoorbeeld naar:

• landbouw;

• industrie;

• diensten;

• werkgelegenheid;

• grondstoffen;

• infrastructuur;

• inkomen en welvaart.

Voorbeeld: bij ontbossing kijk je naar houtkap, landbouw, export en winst.

De politieke dimensie

De politieke dimensie gaat over macht, bestuur, regels en beleid.

Je kijkt bijvoorbeeld naar:

• wetten;

• grenzen;

• bestuur;

• conflicten;

• eigendomsrechten;

• overheidsbeleid;

• internationale samenwerking.

Voorbeeld: bij waterbeheer kijk je naar de rol van de overheid, waterschappen en internationale afspraken.

De sociaal-culturele dimensie

De sociaal-culturele dimensie gaat over hoe mensen samenleven.

Je kijkt bijvoorbeeld naar:

• taal;

• religie;

• tradities;

• identiteit;

• leefstijl;

• sociale ongelijkheid;

• normen en waarden.

Voorbeeld: bij migratie kijk je naar familiebanden, taal, discriminatie, identiteit en migratienetwerken.

De demografische dimensie

De demografische dimensie gaat over bevolkingskenmerken.

Je kijkt bijvoorbeeld naar:

• bevolkingsgroei;

• leeftijdsopbouw;

• geboorte;

• sterfte;

• migratie;

• bevolkingsdichtheid;

• vergrijzing.

Voorbeeld: bij verstedelijking kijk je naar bevolkingsgroei, trek naar de stad en leeftijdsopbouw.

Wanneer een geograaf naar de natuurlijke omgeving kijkt, wordt de aarde niet gezien als een verzameling losse onderdelen. De aarde is een dynamisch systeem. Dat betekent dat onderdelen van de aarde voortdurend op elkaar inwerken.

Veranderingen in het ene onderdeel kunnen gevolgen hebben voor andere onderdelen. Daarom werken geografen vaak met sferen.

De atmosfeer

De atmosfeer is de luchtlaag rond de aarde. Hierin ontstaan weer en klimaat.

De atmosfeer beïnvloedt onder andere:

• temperatuur;

• neerslag;

• wind;

• luchtdruk;

• verdamping.

De hydrosfeer

De hydrosfeer bestaat uit al het water op aarde.

Daarbij horen:

• oceanen;

• zeeën;

• rivieren;

• meren;

• grondwater;

• gletsjers;

• ijskappen.

De lithosfeer

De lithosfeer is de vaste buitenlaag van de aarde.

Daarbij horen:

• aardkorst;

• gesteenten;

• Reliëf en gebergten;

• vulkanisme;

• aardbevingen;

• platentektoniek.

De biosfeer

De biosfeer is het deel van de aarde waar leven voorkomt.

Daarbij horen:

• planten;

• dieren;

• schimmels;

• bacteriën;

• ecosystemen;

• mensen als levende organismen.

In aardrijkskunde kijken we bij de mens vaak ook apart naar menselijke invloed op het landschap. Dat noemen we de antropogene factor.

Om te begrijpen hoe een landschap ontstaat, gebruiken geografen geofactoren. Geofactoren zijn de bouwstenen van de natuurlijke omgeving. Samen bepalen ze hoe een landschap eruitziet en hoe het verandert.

Belangrijke geofactoren zijn:

• klimaat;

• ondergrond;

• reliëf;

• water;

• bodem;

• vegetatie;

• menselijke invloed.

Deze factoren beïnvloeden elkaar. Er is dus niet altijd één vaste rangorde. Vaak is het klimaat een sterke sturende factor, maar in andere gebieden kunnen reliëf, water, ondergrond of menselijke invloed tijdelijk belangrijker zijn.

Klimaat

Het klimaat bepaalt in grote mate de temperatuur en hoeveelheid neerslag in een gebied.

Daardoor beïnvloedt klimaat:

• vegetatie;

• bodemvorming;

• waterbeschikbaarheid;

• landbouwmogelijkheden;

• verwering en erosie.

Ondergrond en reliëf

De ondergrond bestaat uit gesteenten. Het reliëf gaat over hoogteverschillen in het landschap.

Ondergrond en reliëf beïnvloeden:

• hoe water stroomt;

• waar erosie plaatsvindt;

• waar sediment wordt afgezet;

• waar landbouw mogelijk is;

• waar mensen makkelijk kunnen bouwen.

Water

De geofactor water gaat over de aanwezigheid en beweging van water.

Water beïnvloedt:

• bodemvochtigheid;

• rivierlandschappen;

• erosie en sedimentatie;

• drinkwatervoorziening;

• landbouw;

• overstromingsrisico.

Bodem

De bodem is de bovenste laag van de aardkorst waarin planten kunnen groeien.

De bodem ontstaat door een samenspel van:

• verweerd gesteente;

• organisch materiaal;

• water;

• lucht;

• organismen;

• tijd.

Een vruchtbare bodem is belangrijk voor landbouw en vegetatie.

Vegetatie

Vegetatie is de plantengroei in een gebied.

Vegetatie beïnvloedt:

• bodemvorming;

• verdamping;

• erosie;

• biodiversiteit;

• waterhuishouding.

Als vegetatie verdwijnt, kan de bodem sneller wegspoelen of uitdrogen.

Menselijke invloed

De menselijke invloed op het landschap is groot.

Mensen veranderen landschappen door:

• landbouw;

• ontbossing;

• verstedelijking;

• mijnbouw;

• infrastructuur;

• waterbeheer.

Daarom is de mens in moderne aardrijkskunde een belangrijke factor in bijna elk landschap.

Wanneer één geofactor verandert, kunnen andere geofactoren mee veranderen. Dit noemen we een fysisch-geografische kettingreactie.

Voorbeeld:

• Het klimaat wordt droger.

• Daardoor verdwijnt een deel van de vegetatie.

• Hierdoor komt de bodem bloot te liggen.

• De bodem spoelt makkelijker weg bij regen.

• Daardoor verandert ook de waterhuishouding.

Zo zie je dat een verandering in klimaat gevolgen kan hebben voor vegetatie, bodem en water.

Een geograaf kijkt nooit op maar één manier naar een gebied. Je kunt inzoomen en uitzoomen. Dit noemen we werken met schaalniveaus.

Een schaalniveau geeft aan hoe groot het gebied is dat je onderzoekt.

Lokaal schaalniveau

Bij het lokale schaalniveau kijk je naar een klein gebied.

Voorbeelden:

• een straat;

• een gebouw;

• een wijk;

• een dorp.

Regionaal schaalniveau

Bij het regionale schaalniveau kijk je naar een groter gebied binnen of rond een land.

Voorbeelden:

• een provincie;

• een landsdeel;

• een stedelijke regio;

• een stroomgebied van een rivier.

Nationaal schaalniveau

Bij het nationale schaalniveau kijk je naar een heel land.

Voorbeelden:

• Nederland;

• Brazilië;

• Indonesië.

Continentaal schaalniveau

Bij het continentale schaalniveau kijk je naar een werelddeel of groot deel daarvan.

Voorbeelden:

• Europa;

• Afrika;

• Zuid-Amerika;

• Zuidoost-Azië.

Mondiaal schaalniveau

Bij het mondiale schaalniveau kijk je naar de hele wereld.

Voorbeelden:

• wereldhandel;

• klimaatverandering;

• mondiale migratie;

• internationale productieketens.

Waarom schaalniveaus belangrijk zijn

Een verschijnsel kan er op elk schaalniveau anders uitzien.

Op nationaal schaalniveau kan een land gemiddeld rijk lijken. Op lokaal schaalniveau kan er in bepaalde wijken toch veel armoede zijn. Op mondiaal schaalniveau kan een land een belangrijke economie zijn, terwijl sommige regio’s binnen dat land achterblijven.

Door te wisselen tussen schaalniveaus ontdek je beter hoe een geografisch probleem werkt.

Op school, in het dagelijks leven en in de wetenschap wordt het woord theorie niet altijd op dezelfde manier gebruikt.

Theorie in het dagelijks spraakgebruik

In het dagelijks taalgebruik betekent theorie vaak een vermoeden of gok.

Voorbeeld:

“Ik heb een theorie over waarom de bus vandaag te laat is.”

Dit is geen wetenschappelijke theorie, maar een idee dat nog niet goed is onderzocht.

Hypothese

Een hypothese is een voorlopige verklaring die je kunt onderzoeken.

Voorbeeld:

“Als de temperatuur stijgt, neemt de kans op droogte in dit gebied toe.”

Een hypothese moet toetsbaar zijn. Dat betekent dat je met gegevens kunt onderzoeken of de uitspraak klopt.

Wetenschappelijke theorie

Een wetenschappelijke theorie is een sterk onderbouwd verklaringsmodel. Zo’n theorie is gebaseerd op veel onderzoek, waarnemingen en getoetste hypotheses.

Voorbeelden zijn:

• de platentektoniektheorie;

• de evolutietheorie;

• de gravitatietheorie.

Een wetenschappelijke theorie is dus geen simpele gok. Tegelijk is wetenschap nooit klaar. Een theorie blijft toetsbaar en kan worden verfijnd als nieuwe gegevens beschikbaar komen.