B11 Internationale samenwerking

Na deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat een soevereine staat is;

• uitleggen waarom internationale erkenning belangrijk is;

• uitleggen welke rol de Verenigde Naties spelen;

• uitleggen wat de Veiligheidsraad is;

• uitleggen wat het IMF, de Wereldbank en de WTO doen;

• uitleggen hoe de G7 en BRICS passen binnen mondiale machtsverhoudingen;

• uitleggen welke rol de NAVO speelt;

• voorbeelden noemen van regionale samenwerkingsverbanden;

In het dagelijks taalgebruik gebruiken we vaak het woord land. In de politieke geografie spreken we preciezer over een staat.

Een staat is een politiek georganiseerde eenheid met een eigen grondgebied, bevolking en overheid. Een officiële staat heeft meestal drie basiskenmerken:

• een duidelijk afgebakend territorium, dus grondgebied met grenzen;

• een permanente bevolking die op dat grondgebied woont;

• een overheid die wetten maakt, regels handhaaft en feitelijke macht uitoefent.

Een staat is soeverein wanneer hij zelfstandig beslissingen kan nemen over zijn eigen grondgebied. Soevereiniteit betekent dus dat een staat in principe zelf bepaalt welke wetten gelden, wie het land bestuurt en hoe het grondgebied wordt gebruikt.

Maar in de praktijk is dat ingewikkelder. Geen enkel land leeft volledig los van de rest van de wereld. Handelsverdragen, militaire bondgenootschappen, schulden, internationale organisaties, migratie en klimaatverandering beperken allemaal de ruimte om volledig zelfstandig te handelen.

Soevereiniteit bestaat dus wel, maar zij staat voortdurend onder druk van globalisering

Naast grondgebied, bevolking en overheid is er nog een belangrijk punt: internationale erkenning.

Een gebied kan een eigen regering, bevolking en grondgebied hebben, maar toch politiek kwetsbaar zijn als andere staten het niet erkennen. Internationale erkenning betekent dat andere staten en organisaties accepteren dat een gebied als zelfstandige staat mag optreden.

Erkenning is belangrijk omdat staten daardoor makkelijker:

• verdragen kunnen sluiten;

• lid kunnen worden van internationale organisaties;

• diplomatieke relaties kunnen onderhouden;

• toegang krijgen tot internationale leningen;

• bescherming of steun kunnen krijgen bij conflicten.

Lidmaatschap van de Verenigde Naties is in de praktijk een belangrijke aanwijzing dat een staat internationaal breed erkend wordt. Het is niet het enige criterium, maar het laat wel zien of een staat een officiële plek heeft binnen de wereldorde.

Gebieden zoals Taiwan en Somaliland laten zien hoe ingewikkeld dit kan zijn. Zij functioneren in de praktijk in veel opzichten als zelfstandige gebieden, maar missen brede internationale erkenning. Daardoor hebben zij een kwetsbare positie in internationale relaties.

Een staat is dus niet alleen een stuk grond met een vlag erop. Een staat bestaat ook omdat andere staten hem als staat behandelen.

De belangrijkste mondiale politieke organisatie is de Verenigde Naties, afgekort VN.

De VN werd opgericht na de Tweede Wereldoorlog. Het doel was om internationale conflicten vreedzamer op te lossen en te voorkomen dat de wereld opnieuw in een totale oorlog zou belanden.

De VN houdt zich bezig met verschillende onderwerpen, zoals:

• internationale vrede en veiligheid;

• mensenrechten;

• vluchtelingen;

• armoedebestrijding;

• ontwikkelingssamenwerking;

• onderwijs, cultuur en wetenschap;

• klimaat en duurzaamheid.

De VN is dus geen wereldregering. Zij kan niet zomaar overal haar wil opleggen. Staten blijven soeverein. Toch is de VN belangrijk, omdat zij een wereldwijd platform biedt waar bijna alle landen met elkaar kunnen overleggen.

Het belangrijkste machtsorgaan binnen de VN is de Veiligheidsraad. Deze raad is verantwoordelijk voor internationale vrede en veiligheid.

De Veiligheidsraad heeft vijftien leden. Vijf daarvan zijn permanente leden:

• de Verenigde Staten;

• China;

• Rusland;

• het Verenigd Koninkrijk;

• Frankrijk.

Deze vijf landen hebben vetorecht. Dat betekent dat zij een resolutie in hun eentje kunnen blokkeren, zelfs als veel andere landen vóór zijn.

Dat vetorecht maakt de Veiligheidsraad machtig, maar ook kwetsbaar. Als de grote machten het niet met elkaar eens zijn, kan de VN moeilijk ingrijpen. Vooral bij conflicten waarbij één van de permanente leden direct of indirect betrokken is, loopt besluitvorming snel vast.

De Veiligheidsraad laat dus goed zien hoe internationale samenwerking werkt: landen maken samen regels, maar macht bepaalt vaak hoeveel die regels waard zijn.

Onder de VN vallen verschillende gespecialiseerde organisaties. Twee belangrijke voorbeelden zijn UNHCR en UNESCO.

De UNHCR is de vluchtelingenorganisatie van de VN. Deze organisatie helpt mensen die hun land moeten verlaten door oorlog, vervolging of geweld. De UNHCR coördineert bijvoorbeeld opvang, noodhulp en bescherming van vluchtelingen.

UNESCO richt zich op onderwijs, wetenschap, cultuur en erfgoed. Deze organisatie is onder andere bekend door de Werelderfgoedlijst. Daarop staan belangrijke culturele en natuurlijke gebieden die volgens UNESCO beschermd moeten worden.

Het Internationaal Monetair Fonds, IMF, werd na de Tweede Wereldoorlog opgericht om het internationale financiële systeem stabieler te maken.

Het IMF helpt landen die acute betalingsproblemen hebben. Een land kan bijvoorbeeld te weinig buitenlandse valuta hebben om schulden, import of rente te betalen. Dan kan het IMF noodleningen verstrekken.

Maar IMF-leningen komen vaak met voorwaarden. Een land moet bijvoorbeeld bezuinigen, belastingen hervormen, subsidies verminderen of de economie verder openstellen.

Voorstanders zeggen dat zulke voorwaarden nodig zijn om financiële stabiliteit te herstellen.

Critici zeggen dat deze voorwaarden arme landen soms dwingen om te bezuinigen op onderwijs, gezondheidszorg of voedselsteun. Dan wordt financiële stabiliteit gekocht met sociale pijn.

De Wereldbank richt zich meer op ontwikkeling op de lange termijn. Zij verstrekt leningen, kennis en technische ondersteuning voor ontwikkelingsprojecten.

Denk aan projecten rond:

• infrastructuur;

• onderwijs;

• gezondheidszorg;

• waterbeheer;

• energie;

• landbouw;

• armoedebestrijding.

De Wereldbank kan belangrijk zijn voor landen in de periferie en semiperiferie die zelf te weinig kapitaal hebben om grote projecten te financieren.

Maar ook de Wereldbank krijgt kritiek. Ontwikkelingsprojecten kunnen leiden tot schulden, afhankelijkheid of projecten die vooral goed passen bij de ideeën van internationale experts, maar minder bij lokale behoeften.

De Wereldhandelsorganisatie, WTO, is het mondiale instituut dat regels opstelt en bewaakt voor internationale handel.

Het doel van de WTO is het bevorderen van voorspelbare en relatief vrije wereldhandel. De organisatie probeert handelsbarrières, zoals importtarieven en discriminerende handelsregels, te verminderen.

Wanneer landen een handelsconflict hebben, kan de WTO uitspraken doen over de vraag of regels zijn overtreden. Het idee is dat handel niet alleen door macht, maar ook door afspraken wordt geregeld.

Toch blijft ook hier spanning bestaan. Rijke landen kunnen hun bedrijven soms indirect steunen via subsidies, belastingvoordelen of strategisch industriebeleid. Armere landen hebben minder middelen om hetzelfde te doen.

Een voorbeeld van internationale handelsconflicten zie je in de luchtvaart. Europese luchtvaartmaatschappijen klagen soms dat snelgroeiende maatschappijen uit de Golfstaten profiteren van overheidssubsidies, goedkope financiering of belastingvoordelen.

Als een bedrijf kunstmatig goedkoop kan werken, kan het lagere prijzen aanbieden dan concurrenten. Daardoor kan het marktaandeel winnen en andere bedrijven onder druk zetten.

In de economische geografie noemen we dit marktvervalsing. De markt lijkt dan vrij, maar achter de schermen wordt de concurrentie beïnvloed door staatssteun of ongelijke voorwaarden.

Het gevaar is dat een dominante speler uiteindelijk zoveel macht krijgt dat concurrenten verdwijnen. Dan kan de consument eerst profiteren van lage prijzen, maar later juist minder keuze en hogere prijzen krijgen.

Binnen de mondiale economische diplomatie speelt de G7 een belangrijke rol. De G7 is een informele groep van rijke industrielanden.

De G7 bestaat uit:

• de Verenigde Staten;

• Canada;

• Japan;

• Duitsland;

• Frankrijk;

• het Verenigd Koninkrijk;

• Italië.

De Europese Unie is ook aanwezig bij G7-overleggen, maar wordt meestal niet meegeteld als één van de zeven landen.

De G7 vertegenwoordigt het traditionele economische machtsblok van het centrum. Deze landen stemmen hun economische, financiële en politieke beleid regelmatig op elkaar af.

De G7 is geen wereldregering en maakt niet in haar eentje bindende wereldwetten. Maar de groep heeft veel invloed doordat haar leden grote economieën, sterke valuta, militaire macht en politieke netwerken hebben.

Tegenover de traditionele macht van het centrum staat de groeiende invloed van BRICS.

BRICS begon als samenwerking tussen grote opkomende economieën:

• Brazilië;

• Rusland;

• India;

• China;

• Zuid-Afrika.

Deze landen horen niet allemaal op dezelfde manier bij de semiperiferie, en ze hebben ook heel verschillende politieke systemen en belangen. Toch delen zij een belangrijk punt: zij willen meer invloed binnen de wereldorde.

BRICS is later uitgebreid met nieuwe leden uit Afrika, Azië en het Midden-Oosten. Daardoor wordt soms gesproken over BRICS+. De precieze politieke betekenis van deze uitbreiding is nog in beweging, maar het signaal is duidelijk: landen buiten het traditionele Westen willen meer beslissingsmacht.

BRICS profileert zich vaak als stem van de Global South. De groep pleit voor hervorming van internationale instellingen zoals het IMF en de Wereldbank, zodat opkomende landen meer financiële en politieke invloed krijgen.

BRICS is dus niet alleen een economische club. Het is ook een geopolitiek signaal: de wereldorde wordt minder westers.

Op militair gebied is de NAVO een van de machtigste bondgenootschappen ter wereld. NAVO betekent Noord-Atlantische Verdragsorganisatie.

De NAVO is een militair samenwerkingsverband tussen Noord-Amerikaanse en Europese landen. Het belangrijkste principe is collectieve verdediging. Dat betekent dat een aanval op één lidstaat wordt beschouwd als een aanval op alle lidstaten.

Dit principe werkt als afschrikking. Een tegenstander moet niet alleen nadenken over een conflict met één land, maar met het hele bondgenootschap.

Tijdens de Koude Oorlog was de NAVO vooral gericht op bescherming tegen de Sovjet-Unie. Tegenwoordig speelt de NAVO opnieuw een grote rol door geopolitieke spanningen in Europa en daarbuiten.

De Europese Unie, EU, is het meest verregaande regionale samenwerkingsverband ter wereld.

Binnen de EU werken Europese landen niet alleen economisch samen, maar ook politiek en juridisch. Er is een interne markt, waardoor goederen, diensten, personen en kapitaal relatief vrij kunnen bewegen tussen lidstaten.

De EU is bijzonder omdat lidstaten een deel van hun soevereiniteit hebben overgedragen aan gezamenlijke instellingen. Dat betekent dat niet elk besluit meer volledig nationaal genomen wordt.

Dat heeft voordelen. Europese landen kunnen samen sterker onderhandelen, handel vergemakkelijken, gezamenlijke regels maken en conflicten tussen lidstaten verminderen.

Maar het roept ook spanning op. Sommige burgers en partijen vinden dat de EU te veel macht krijgt ten koste van nationale soevereiniteit.

Ook buiten Europa werken landen regionaal samen.

ASEAN is de samenwerking van landen in Zuidoost-Azië. Deze organisatie richt zich vooral op economische groei, handel en politieke stabiliteit in een snelgroeiende regio.

USMCA is het vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten, Canada en Mexico. Het is de opvolger van NAFTA en heeft als doel handelsbarrières in Noord-Amerika te verminderen.

In Zuid-Amerika is Mercosur belangrijk. Dit samenwerkingsverband richt zich vooral op handel en economische samenwerking tussen landen zoals Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay.

In deze paragraaf heb je gezien dat globalisering niet zonder afspraken, regels en organisaties kan functioneren. Staten blijven soeverein, maar zijn tegelijk sterk afhankelijk van elkaar. Daarom werken zij samen via mondiale organisaties zoals de Verenigde Naties, economische instellingen zoals het IMF, de Wereldbank en de WTO, militaire bondgenootschappen zoals de NAVO en regionale samenwerkingsverbanden zoals de EU, ASEAN, USMCA en Mercosur.

Tegelijk heb je gezien dat internationale samenwerking nooit volledig neutraal is. Macht blijft belangrijk. De Veiligheidsraad laat zien dat sommige landen meer invloed hebben dan andere. De G7 en BRICS laten zien dat de wereldorde verandert en dat landen buiten het traditionele centrum meer zeggenschap proberen te krijgen.

Met deze paragraaf sluiten we Domein B Wereld af. In dit domein stond de sociale geografie centraal: welvaart, ongelijkheid, bestuur, handel, steden, globalisering, cultuur, bevolking, migratie en internationale samenwerking.

In Domein C Aarde verschuift de aandacht naar de fysische geografie. Dan kijken we naar natuurlijke processen op en in de aarde: klimaat, water, gesteente, reliëf, platentektoniek en natuurlijke risico’s. Maar ook daar blijft de mens belangrijk. Uiteindelijk onderzoeken we steeds hoe natuurlijke processen en menselijke keuzes elkaar beïnvloeden.

Onthouden

1. Wat is een soevereine staat?

2. Wat betekent internationale erkenning?

3. Wat is het belangrijkste doel van de Verenigde Naties?

4. Welke vijf landen hebben vetorecht in de Veiligheidsraad?

5. Wat is het verschil tussen IMF, Wereldbank en WTO?

Begrijpen

6. Waarom is internationale erkenning belangrijk voor een staat?

7. Waarom is de VN geen wereldregering?

8. Waarom levert het vetorecht in de Veiligheidsraad soms problemen op?

9. Waarom is de EU een bijzonder vergaand regionaal samenwerkingsverband?

10. Waarom is vrijhandel niet automatisch eerlijk?

Toepassen

11. Gebruik Taiwan of Somaliland om uit te leggen waarom internationale erkenning belangrijk is.

12. Geef een voorbeeld van regionale samenwerking en leg kort uit wat het doel is.

13. Leg uit hoe de NAVO werkt als militair bondgenootschap.

14. Leg uit hoe het IMF invloed kan uitoefenen op het beleid van een land.

15. Gebruik G7 en BRICS om verschuivende machtsverhoudingen in de wereld uit te leggen.

Analyseren

16. Leg uit hoe internationale samenwerking en macht met elkaar samenhangen.

17. Analyseer waarom landen soms soevereiniteit delen om sterker te staan.

18. Leg uit waarom leningen van internationale organisaties zowel nuttig als problematisch kunnen zijn.

19. Analyseer waarom BRICS kritiek heeft op westerse dominantie in de wereldorde.

20. Leg uit hoe handelsregels centrumlanden en landen in de Global South verschillend kunnen raken.

Evalueren

21. Is vetorecht noodzakelijk of juist schadelijk voor internationale vrede? Leg uit.

22. Moet een land soevereiniteit opgeven om sterker samen te werken? Leg uit.

Creëren

23. Bedenk drie hervormingen waarmee internationale samenwerking eerlijker kan worden. Leg per hervorming kort uit welk probleem ermee wordt aangepakt.